Τα οκτασέλιδα ποίησης του «Μπιλιέτου» – Επιλογές από την πρόσφατη σοδειά

Οι καλαίσθητες και ποιοτικές εκδόσεις «Μπιλιέτο» συνεχίζουν την τύπωση εκδοτικών κομψοτεχνημάτων και μετά τον αδόκητο χαμό τού ενός εκ των δύο αδελφών, του ζωγράφου Γιάννη Δημητράκη (1958-2022), που είχε, επί χρόνια, την καλλιτεχνική επιμέλεια του εκδοτικού οίκου. Τα βάρη, πλέον, σηκώνει ο ποιητής Βασίλης Δημητράκος (1962), που έχει ξεπεράσει τον αριθμό 120 στην τύπωση των βιβλίων της σειράς Οκτασέλιδο. Η πρόσφατη σοδειά του «Μπιλιέτου» περιλαμβάνει και τα παρακάτω Οκτασέλιδα:

Κ.Π. Καβάφης, ΟΚΤΩ ΔΟΚΙΜΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΙΗΣΗ (1902-1907), κείμενο-αντιγραφή Β. Δημητράκος, δ΄ έκδοση, 2025

Ο Κ.Π. Καβάφης, εκτός από κορυφαίος ποιητής, έχει γράψει σύντομα και περιεκτικά δοκίμια αναφορικά με την ποίηση και την τέχνη εν γένει. Έχοντας ο ποιητής σταθερή και ολοκληρωμένη άποψη και στάση ζωής (ο Δημητράκος στον πρόλογό του μιλά, μεταξύ άλλων, για την «αρετή της διάκρισης») για την ποίηση και το ποιητικό παιχνίδι, σε πολλά σημεία αυτή η αφοσίωσή του, που συμπυκνώνεται στη φράση «πιστό και του καθήκοντος παιδί της Τέχνης», παραπέμπει σε μοναχό ή ασκητή. Δοκίμια για την αποτύπωση των αισθημάτων, για τον ενθουσιασμό του ποιητή, το μεγαλείο της διαστροφής, τα ελαττώματα των μεγάλων ποιημάτων, την ποιητική ειλικρίνεια, τη λέπτυνση της ψυχής διά της μονώσεως και της εγκράτειας.

Αντιγράφω το λιλιπούτειο δοκίμιο Η ΔΙΑΣΤΡΟΦΗ (σελ.9):

Δεν ξέρω αν η διαστροφή δίδει δύναμιν. Κάποτε το νομίζω. Αλλά είναι βέβαιον ότι είναι η πηγή μεγαλείου.

Βασίλης Δημητράκος, ΤΑ ΖΩΝΤΑΝΑ ΣΤΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΜΟΥ (αυτοανθολόγηση), 2023

Ο Βασίλης Δημητράκος αυτοανθολογούμενος, συγκεντρώνει από το σύνολο του ποιητικού του έργου 15 ποιήματα, στα οποία υπάρχει η παρουσία κάποιου ζωντανού (ζώου). Στα ολιγόστιχα αυτά ποιήματα, στα περισσότερα των οποίων αποτυπώνεται ο ερωτικός καημός ή, καλύτερα, η ερωτική λαχτάρα του ποιητή, θα συναντήσουμε αρκετά σκυλιά, μια μαϊμού, φίδι, κουτάβι, σκαντζόχοιρο, ψάρια, ποντίκι, κότες, σκουλήκια και άλλα ζωντανά. Σε κάποια ποιήματα τα ζωντανά εξάπτουν την ερωτική διάθεση του ποιητή («La petite», «Τρία σκυλιά»), αλλού στέκονται η αφορμή αναστοχασμού και υπαρξιακής ενατένισης («Στο κοτέτσι», «Σιωπή»), σε άλλα επιτείνουν την απουσία αγαπημένων προσώπων («Ψυχρή προπόνηση», «Αγρυπνία»), ενώ σε κάποια ποιήματα γίνεται απλή αναφορά στο ζώο είτε με τη χρήση κάποιας παρομοίωσης είτε με μεταφορική σημασία κάποιου ανθρώπου ή κατάστασης. Εξέλαβα αυτή τη συλλογή όχι ως μια προσπάθεια εμφάνισης του ποιητή ως φιλόζωου (ή ζωόφιλου), αλλά ως την απόπειρα αποτύπωσης μιας ειρηνικής και αρμονικής συμβίωσης (συνύπαρξης) ανθρώπων και ζώων στο περιβάλλον, η αποδοχή της οποίας στρέφει τον άνθρωπο από την έπαρση και τη ματαιοδοξία στην ενσυναίσθηση και εντέλει στην ταπείνωση.

Δείγμα γραφής: «Ο ΣΚΑΝΤΖΟΧΟΙΡΟΣ» (σελ. 8)

Κουλουριάζεται
και ο σκαντζόχοιρος
μέσα στ’ αγκάθια του·
τρέμει ―

τρέμει και αυτουνού η καρδούλα
όταν τον πλησιάζει πόδι.

Στράτος Κοσσιώρης, Η ΔΙΑ ΤΟΥ ΠΑΘΟΥΣ ΛΑΧΤΑΡΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΑΡΣΗ ΣΤΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΒΑΣΙΛΗ ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΥ, σπονδυλωτό δοκίμιο, 2025

Όταν ο Βασίλης Δημητράκος τύπωνε στον εκδοτικό του οίκο το διεισδυτικό και εύστοχο δοκίμιό του Ο «ανυπεράσπιστος καημός» του Ντίνου Χριστιανόπουλου (Μπιλιέτο, β΄ έκδοση, 2004) αναφορικά με το ποιητικό έργο του Ν. Χ., πέρα από τις άκρως ενδιαφέρουσες επισημάνσεις του, άθελά του, μας μαρτυρούσε μιαν ακόμη αλήθεια: Για να γράψεις εύστοχο και ενδιαφέρον δοκίμιο ή μελέτη για κάποιον λογοτέχνη, δεν είναι απαραίτητο να είσαι φιλόλογος ή πανεπιστημιακός – ίσως και να είναι καλύτερα το να μην είσαι και τα δύο. Αυτό, ο ίδιος ο Δημητράκος, το εισπράττει ακέραιο, μετά από παραπάνω από είκοσι χρόνια, για το δικό του ποιητικό έργο από το σπονδυλωτό δοκίμιο του Στράτου Κοσσιώρη, που, όπως πληροφορούμαστε από το λιτότατο βιογραφικό του στην τελευταία σελίδα του Οκτασέλιδου, «γεννήθηκε στην Αθήνα το 1981· σπούδασε και εργάζεται ως νοσηλευτής».

Βρήκα τη σύμφραση «εξομολογητικός ρεαλισμός» εξαιρετικά ενδιαφέρουσα ως όρο λογοτεχνικής κριτικής, που αποτυπώνει με ακρίβεια και πληρότητα την ποίηση του Δημητράκου.

Αρχικά ο Κοσσιώρης κάνει μια γενική προσέγγιση στα ποιήματα του Βασίλη Δημητράκου, χαρακτηρίζοντας τον ποιητή «ποιητή της ερωτικής αγωνίας» και καταλήγοντας πως «ο Δημητράκος δεν γράφει ποίηση δίχως προσωπικό κόστος». Στη συνέχεια εντοπίζει στις αρετές του ποιητή τη ροπή του προς την ταπείνωση («όταν ο γράφων εκτίθεται, ταπεινώνεται»), κάνει λόγο για τη δημιουργία που προκαλείται από τις αφορμές και το βίωμα του πειρασμού, και αναφέρεται στο βίωμα της αγάπης αλλά και στην κάθαρση, στην οποία οδηγείται ο Βασίλης Δημητράκος διά του εξομολογητικού ρεαλισμού. Βρήκα τη σύμφραση «εξομολογητικός ρεαλισμός» εξαιρετικά ενδιαφέρουσα ως όρο λογοτεχνικής κριτικής, που αποτυπώνει με ακρίβεια και πληρότητα την ποίηση του Δημητράκου.

Συγκρίνοντας ο Κοσσιώρης την ποίηση του Βασίλη Δημητράκου με εκείνη του (κατά κάποιον τρόπο) μέντορά του Ντίνου Χριστιανόπουλου, κρίνει πως ο πρώτος «παλεύει με νύχια και με δόντια να κρατηθεί στο πλήρωμα της εκκλησίας», ενώ ο δεύτερος εκφράζει μια παραίτηση «αδιαφορώντας πλέον για τον πνευματικό αγώνα του παρελθόντος». Αυτή η παρατήρηση, βέβαια, σηκώνει αρκετή συζήτηση, αν αναλογιστούμε τον λυσσαλέο πόλεμο που είχε κηρύξει κάποτε η εκκλησία (και η συντηρητική κοινωνία της Θεσσαλονίκης) κατά του Χριστιανόπουλου, ο οποίος, πάντως, εκκλησιαζόταν τακτικά μέχρι το τέλος της ζωής του. Γενικά, όλη η προσέγγιση του Κοσσιώρη έχει (ή προσπαθεί ν’ αποκτήσει) θεολογικό-θρησκευτικό υπόβαθρο, εκφράζοντας, πάντως, πειστικά την εσωτερική αντιδικία του θρησκευτικού αισθήματος και του σαρκικού πάθους στην ποίηση του Δημητράκου. Του δοκιμίου ακολουθεί μικρό ανθολόγιο ποιημάτων του Βασίλη Δημητράκου, επτά τον αριθμό, κάποια μεταξύ των πιο αντιπροσωπευτικών του ποιητή.

Γ.Λ. Οικονόμου, ΚΛΕΙΝΩ ΤΑ ΜΑΤΙΑ ΜΟΥ, 41 ποιήματα, 2025

Μεταθανάτια έκδοση ποιημάτων του Γ.Λ. Οικονόμου σε Οκτασέλιδο του Μπιλιέτου. Στον ίδιο εκδοτικό οίκο ο ποιητής είχε τυπώσει δύο ακόμη συλλογές: Flash back (2010) και 15 Νέα ποιήματα (2020). Ο Γ.Λ. Οικονόμου έφυγε από τη ζωή το 2024, σε ηλικία 64 μόλις χρόνων. Για τη συλλογή του Ένα με τη σκόνη (Τύρφη, 2017) είχα επισημάνει, σε παλαιότερό μου κείμενο, ότι: «ο Γ.Λ. Οικονόμου μελέτησε και αφομοίωσε δημιουργικά την ποίηση του Χριστιανόπουλου και του Χρίστου Λάσκαρη, έχοντας μάλιστα το θάρρος να μη μας το κρύβει»[1]. Στη συλλογή Κλείνω τα μάτια μου, ο Οικονόμου διαισθανόμενος, ίσως, το τέλος να πλησιάζει, διαφοροποιεί το ύφος του σε σχέση με τις υπόλοιπες συλλογές του. Δίχως να απομακρυνθεί από την εξομολόγηση και τον ρεαλισμό, κάνει ένα είδος υπαρξιακής, χαμηλόφωνης αναπόλησης της ζωής του, χρησιμοποιώντας αρκετές φράσεις και ρήματα σε παρελθοντικό χρόνο (χρόνια σε περίμενα, διάβαζα τα γράμματά σου, έλαμπε το σπίτι μας από καθαριότητα, «συγχωρεμένος / έτσι με ξεπροβόδισε / ο νεωκόρος της Λαοδηγήτριας κ.τλ.). Ο αναγνώστης έχει την αίσθηση πως αρκετά ποιήματα γράφτηκαν για κάποιο αγαπημένο πρόσωπο που έφυγε από τη ζωή – ή μήπως αυτή η αίσθηση δημιουργείται από την ίδια τη ζωή του ποιητή που χάνεται και λιγοστεύει; Σπαραχτικά, γήινα, αληθινά, κουβεντιαστά, τα τελευταία ποιήματα του Γ.Λ. Οικονόμου έχουν κάτι από το φιλί του θανάτου στο μέτωπο κάποιου που ετοιμάζεται προς αναχώρηση.

Δείγμα γραφής (σελ. 6)

Έκανε κρύο εκείνο το βράδυ
Ήταν οι τελευταίες σου μέρες.
Στο νοσοκομείο, ζήτησες λεμόνι.
Βγήκα στον παγωμένο Βαρδάρη
να εκπληρώσω την επιθυμία σου.
Τέτοια ώρα λεμόνι δε βρήκα,
μα τι παράξενο
όταν γύρισα όλος ο θάλαμος
μύριζε λεμόνι.

Το λογοτεχνικό και εκδοτικό έργο του Βασίλη Δημητράκου (ποίηση, πεζογραφία + «Μπιλιέτο») έχει παραλληλιστεί στο παρελθόν με εκείνο του Ντίνου Χριστιανόπουλου (ποίηση, πεζογραφία + «Διαγώνιος»). Το ντούο του Μπιλιέτου (Δημητράκος-Δημητράκης) παραπέμπει ευθέως στο αντίστοιχο της «Διαγωνίου» (Χριστιανόπουλος-Τσίζεκ). Προσωπικά έχω συμπεριλάβει τον Βασίλη Δημητράκο στους συνεχιστές της τάσης της «Διαγωνίου» και στους λογοτέχνες της Θεσσαλονίκης, παρά τα πεντακόσια και πλέον χιλιόμετρα που χωρίζουν την Παιανία απ’ τη Θεσσαλονίκη[2]. Όπως και να έχει, κάθε καλλιτεχνικό του βήμα, είτε αυτό αφορά το προσωπικό του έργο είτε τις εκδόσεις του, είναι δείγμα υψηλής λογοτεχνικής ποιότητας και αισθητικής αρτιότητας.

1. Δοκιμασμένες γραφές, ενδιαφέρουσες αφηγήσεις, book press, Απρίλιος 2017
2. Ανθρώπινα πάθη, θεϊκά μυστήρια, book press, Φεβρουάριος 2015

^＊Ο ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΓΟΥΤΑΣ είναι συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο η συλλογή διηγημάτων «Ένα δικό του δωμάτιο» (εκδ. Ρώμη).