Ο Κάφκα και τα ψίχουλα κάτω από το τραπέζι

Εκτύπωση

kafkaΤου Κυριάκου Χαλκόπουλου

Τα περισσότερα από τα αποφθέγματα του Φραντς Κάφκα γράφτηκαν σε μια σειρά τετραδίων, τα λεγόμενα «μπλε τετράδια», λόγω του καλύμματος τους. Πρόκειται για μικρές προτάσεις, η κάθε μία από τις οποίες παρουσιάζει μια μεμονωμένη εικόνα, ως φωτεινό κύκλο στο γενικότερο σκοτάδι.

Ένα από αυτά τα αποφθέγματα αναφέρεται σε μια σκηνή σε κάποιο τραπέζι όπου ένας άνθρωπος τρώει. Σημειώνεται λακωνικά ότι το άτομο εκείνο κατέληξε να τρώει όχι πάνω από το τραπέζι, αλλά από τα ψίχουλα που έπεφταν στο πάτωμα. «Έτσι, για μερική ώρα χορταίνει περισσότερο από τους άλλους, όμως επειδή δεν τρώει και στο τραπέζι κάποια στιγμή σταματούν να πέφτουν και τα ψίχουλα».

Η φράση είναι βέβαια αλληγορική, άλλωστε αν τη διαβάσει κανείς κυριολεκτικά θα αναγκαστεί να αμφιβάλει πως τρώγοντας από τα ψίχουλα θα ωφελούταν –έστω και βραχυπρόθεσμα– ένας που για χάρη του επάνω στο τραπέζι υπήρχε φαγητό. Δεν πολεμά για το πιάτο του φαγητού με τους ομοτράπεζούς του, για τους οποίους ξέρουμε μόνο ότι βρίσκονται επίσης εκεί, και τρώνε. Αν αποκλείσουμε την κυριολεκτική ερμηνεία, μπορούμε να κοιτάξουμε διάφορες αλληγορικές:

Όλα τα σημεία του γεωμετρικού χώρου στον Κάφκα αποκτούν σημασία μέσω της σύνδεσης του ενός με τα άλλα, και ποτέ με εξωτερικά σημεία – ως να ήταν κάθε τί εξωτερικό χαμένο στην ομιχλώδη και αδιαπέραστη περιφέρεια του κόσμου αυτών των έργων...

Κάτω από το τραπέζι τα πράγματα είναι, κατά πάσα πιθανότητα, πιο ήσυχα. Το σίγουρο, πάντως, είναι πως εκεί δεν τρώει κανείς άλλος, ούτε διαφιλονικεί για ψίχουλα, ούτε θεωρεί το πάτωμα και τα ψίχουλα που πέφτουν σε αυτό ως ευρύτερα μέρη του τραπεζιού. Μοιάζει να παραπέμπει αυτή η αυτόκλητη μετατόπιση του τέως ομοτράπεζου, στην ομοίως περιθωριακή λογοτεχνία και τα θέματα του Φραντς Κάφκα, από τα οποία απουσιάζει η οποιαδήποτε ευθεία αναφορά σε ζητήματα κοινωνικά ή φιλοσοφικά, πολιτικά και επιστημονικά. Αντίθετα με τους περισσότερους άλλους σημαντικούς συγγραφείς του πρώτου μισού του εικοστού αιώνα, ο Κάφκα δεν εξετάζει πουθενά στο έργο του στα φανερά κάποιο θέμα φιλοσοφικό, ή έννοιες μαθηματικές ή από την ψυχολογία ή τις φυσικές επιστήμες. Τέτοιου είδους ζητήματα δείχνουν να απουσιάζουν εντελώς από το οπτικό πεδίο του κύριου χαρακτήρα στα έργα του· ενώ ακόμα και στα κείμενα που είναι γραμμένα σε τρίτο πρόσωπο εμείς παρατηρούμε τον εσωτερικό κόσμο μόνο του κύριου χαρακτήρα. Παρόλο που, πολύ σύντομα, η περιπλοκότητα εμφανίζεται σε όλα τα διηγήματα και τα μυθιστορήματα του Φραντς Κάφκα, δεν είναι αυτή ποτέ μια περιπλοκότητα που λειτουργεί με παραπομπές, με σαφήνεια, με έναν πολλαπλασιασμό μέσω της αναφοράς σε εξωτερικά αντικείμενα ή θεωρίες. Όλα τα σημεία του γεωμετρικού χώρου στον Κάφκα αποκτούν σημασία μέσω της σύνδεσης του ενός με τα άλλα, και ποτέ με εξωτερικά σημεία – ως να ήταν κάθε τί εξωτερικό χαμένο στην ομιχλώδη και αδιαπέραστη περιφέρεια του κόσμου αυτών των έργων...

Επανερχόμενοι στο απόφθεγμα με τα ψίχουλα, με αφορμή τα παραπάνω μπορούμε να εικάσουμε ότι ίσως τα ψίχουλα είναι ακριβώς τόσο αγαπητά σε εκείνον που τρώει κάτω από το τραπέζι επειδή τα ψίχουλα ήδη σε έναν βαθμό είναι διαποτισμένα από τον εαυτό του, δημιουργήθηκαν ήδη από μια πρώτη δική του κίνηση, καθώς έπεσαν από το ίδιο του το στόμα, ή προέκυψαν από τον θρυμματισμό της τροφής στα δάχτυλά του. Ενώ οι άλλοι πάνω τρώνε τα γνωστά φαγητά για τα οποία μπορούν εύκολα να μιλήσουν ο ένας στον άλλο, εκείνος κάτω από το τραπέζι ασχολείται με μια τροφή ήδη περισσότερο συνδεδεμένη με τον εαυτό του. Ίσως, μάλιστα, σε κάποια από εκείνα τα ψίχουλα, να εστίαζε κάποτε για ώρα τη ματιά του σε ένα σημείο που είχε διαβρωθεί από το σάλιο του, πιστεύοντας ότι μόνο κάτι ήδη τραβηγμένο τόσο κοντά στον εαυτό του μπορεί να κατανοήσει και να χρησιμοποιήσει και να τραφεί από αυτό, και μουρμουρίζοντας κάτω από το τραπέζι ένα άλλο από τα αποφθέγματα του Κάφκα, ότι «μόνο ο περιορισμένος κύκλος είναι καθαρός».

* Ο ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΧΑΛΚΟΠΟΥΛΟΣ είναι μεταφραστής και συγγραφέας.

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΦΡΑΝΤΣ ΚΑΦΚΑ

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Εννέα θέσφατα για τη μετάφραση

Εννέα θέσφατα για τη μετάφραση

Εννέα κοινές θέσεις περί μετάφρασης, εξετάζονται και καταρρίπτονται μια προς μια.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Όταν πρόκειται για τη μετάφραση, οι κοινοτοπίες είναι ο κανόνας. Κοφτές δη...

Η Maj Sjöwall και οι μελαγχολικοί Σκανδιναβοί επιθεωρητές

Η Maj Sjöwall και οι μελαγχολικοί Σκανδιναβοί επιθεωρητές

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

Στις 29 Απριλίου 2020, έφυγε από τη ζωή η Maj Sjöwall, η Σουηδή συγγραφέας που μαζί με τον σύντροφό της, Per Wahlöö, υπήρξαν οι δημιουργοί το σκανδιναβικού αστυνομικού είδους. Και λέγοντας «δημιουργοί...

Δεν μεταφράζουμε λέξεις!

Δεν μεταφράζουμε λέξεις!

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Έλεγα σε προηγούμενο άρθρο μου ότι συμβαίνει κάμποσες φορές αναγνώστες μιας μετάφρασης να έχουν ενστάσεις για την απόδοση της μιας ή της άλλης λέξης. Όσοι διαμαρτύρονται μάλιστα συνήθως έχουν και μια τριβ...

Διαφήμιση
ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ
Δεν μεταφράζουμε λέξεις!

Δεν μεταφράζουμε λέξεις!

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Έλεγα σε προηγούμενο άρθρο μου ότι συμβαίνει κάμποσες φορές αναγνώστες μιας μετάφρασης να έχουν ενστάσεις για την απόδοση της μιας ή της άλλης λέξης. Όσοι διαμαρτύρονται μάλιστα συνήθως έχουν και μια τριβ...

Τι κάνει ο μεταφραστής

Τι κάνει ο μεταφραστής

Tου Κώστα Κουτσουρέλη

Συμβαίνει συχνά. Ο μεταφραστής που μένει πιστός στη μορφή του πρωτότυπου ποιήματος, που κρατάει λ.χ. το μέτρο ή την ομοιοκαταληξία του, να δέχεται κριτική (καλόπιστη συνήθως) ότι προδίδει το «νόημά» του....

Για τη μετάφραση

Για τη μετάφραση

Του Γιώργου Βέη

Ο Ezra Pound, ως γνωστόν, αρεσκόταν να μεταφράζει Κομφούκιο από το σινικό πρωτότυπο χωρίς να ομιλεί ή να γράφει τη γλώσσα των μανδαρίνων. Πρόκειται για δήθεν μετάφραση, παρανόηση, παράφραση ή επινόηση κειμένου;
...