Λογοτεχνία ή τέχνη του λόγου;

Εκτύπωση

literatureΣκέψεις και κρίσεις με αφορμή τη βράβευση του Μπομπ Ντύλαν με τον Νόμπελ Λογοτεχνίας

Tου Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Η λέξη «λογοτεχνία» ετυμολογικά όντως σημαίνει τέχνη του λόγου, αλλά ως επιστημονικός όρος δεν ταυτίζεται με αυτήν. Όταν λοιπόν μιλάμε για Νόμπελ Λογοτεχνίας, τι ακριβώς εννοούμε και πόσο αυτό αλλάζει ανά εποχή;

Aν η λογοτεχνία περιλαμβάνει σίγουρα την πεζογραφία –από το διήγημα και τη νουβέλα ώς το μυθιστόρημα– και την ποίηση –από το πυκνό δίστιχο ώς το αφηγηματικό ποίημα–, τι άλλο εμπεριέχεται μέσα στην έννοιά της; Πιθανότατα και το θέατρο, όχι μόνο επειδή αποτελεί τον έναν από τους τρεις πόλους της αρχαίας διάκρισης των ειδών (έπος, λυρική ποίηση, δραματική ποίηση), αλλά και γιατί ένα θεατρικό κείμενο μπορεί να διαβαστεί ως αισθητικό ανάγνωσμα, ακόμα και χωρίς να ανέβει στη σκηνή.

Όταν μιλάμε για Νόμπελ Λογοτεχνίας, τι ακριβώς εννοούμε και πόσο αυτό αλλάζει ανά εποχή;

Από εκεί και πέρα αναφύονται ερωτήματα τα οποία σχετίζονται με τα στεγανά ή όχι των πεδίων, ερωτήματα που προκύπτουν τόσο επειδή προσπαθούμε διαχρονικά να οριοθετήσουμε τη λογοτεχνία σε σχέση με την εξωλογοτεχνική παραγωγή όσο και επειδή κάθε εποχή αναδιατάσσει τα σύνορα των γενών.

Είναι λογοτεχνία, ας ξεκινήσω από εκεί, το δοκίμιο; Μόνο το στοχαστικό, το λογοτεχνικό, ή και το αποδεικτικό; Είναι λογοτεχνία το χρονογράφημα, που διά της γλώσσας καταγράφει και σχολιάζει, ή η (αυτο)βιογραφία, που αφηγείται και εκφράζει μια συγκεκριμένη οπτική γωνία σε σχέση με τα πρόσωπα; Είναι λογοτεχνία η λεγόμενη «τεκμηριωτική πεζογραφία», τύπου Σβετλάνα Αλεξίεβιτς, η οποία πήρε Νόμπελ το 2015;

dylanΠροχωρώ σε πιο αχαρτογράφητα νερά. Είναι λογοτεχνία ο στίχος; Ο στίχος που προορίζεται εξ αρχής να γίνει τραγούδι; Είναι λογοτεχνία το σενάριο, το κείμενο δηλαδή που γράφεται με θεατρικές τεχνικές και προορίζεται εξ αρχής να γίνει ταινία; Θα δοθεί μεθαύριο Νόμπελ Λογοτεχνίας σε ένα μεγάλο σεναριογράφο; Σ’ αυτά ακούγεται σθεναρά ο αντίλογος πως η έννοια της λογοτεχνίας διαπηδά έτσι στα εδάφη άλλων τεχνών (τραγουδιού, κινηματογράφου κ.λπ), με αποτέλεσμα να διαπλατύνεται ιμπεριαλιστικά και να κινδυνεύουν όλα τα έντεχνα γραπτά κείμενα να θεωρηθούν λογοτεχνικά.

Ακόμα πιο ευρέως σκεπτόμενος, αναρωτιέμαι αν είναι λογοτεχνία η επιστολή, που έχει υφολογικές αξιώσεις, το ημερολόγιο, που γράφεται με αφηγηματικότητα, το άρθρο ή η επιφυλλίδα, που παίζει με τη γλώσσα, τα επιγράμματα στο Facebook, που ενέχουν υψηλή δόση συγκινησιακής γλώσσας, τo μικτό είδος του βιντεοκειμένου, που συναιρεί κινηματογράφο και γραφή. Το θέμα είναι φυσικά διαχρονικό, καθώς είτε με φιλολογικούς είτε με γλωσσολογικούς όρους είναι δύσκολο να καθοριστούν με ακρίβεια τα όρια των λογοτεχνικών και των μη λογοτεχνικών κειμένων. Η έννοια του ύφους, της συνυποδήλωσης, της ποιητικής γλώσσας, η χρήση αφηγηματικών τεχνικών, η υψηλή στάθμη της φαντασίας, η αναγνωστική στάση του αποδέκτη κ.ά. δεν λύνουν τελεσίδικα το πρόβλημα.

«Καθετί μπορεί να είναι λογοτεχνία και καθετί που θεωρείται, αμετάβλητα και αναντίρρητα, λογοτεχνία μπορεί να πάψει να είναι», όπως γράφει ο Terry Eagleton.

Είναι λογοτεχνία εντέλει ό,τι γράφεται με αισθητικές αξιώσεις, ό,τι μετέρχεται μιας ιδιαίτερης γλώσσας για να (ξανα)γράψει την πραγματικότητα; Επιστρέφουμε δηλαδή σε μια ευρύτερη σφαίρα, αυτήν της «γραμματείας», η οποία περιλαμβάνει τόσο λογοτεχνικά όσο και χρηστικά κείμενα; Πού είναι τα όρια μεταξύ της λογοτεχνίας και της υπόλοιπης γραπτής παραγωγής, πού είναι τα όρια μεταξύ λογοτεχνίας και των άλλων τεχνών; Ή δεν υπάρχουν όρια και όλα… παίζουν ελεύθερα; «Καθετί μπορεί να είναι λογοτεχνία και καθετί που θεωρείται, αμετάβλητα και αναντίρρητα, λογοτεχνία μπορεί να πάψει να είναι», όπως γράφει ο Terry Eagleton.

Τότε, για να είμαστε συνεπείς με τον εαυτό μας, πρέπει να μιλάμε για Βραβείο Λόγου, πόσω μάλλον όταν η Ακαδημία της Στοκχόλμης έχει δώσει κατά καιρούς το βραβείο αυτό στον Theodor Mommsen (1902) για το ιστοριογραφικό του έργο, ή στον Rudolf Eucken (1908), στον Henri Bergson (1927) και στον Bertrand Russell (1950) για τις φιλοσοφικές τους περγαμηνές. Γι’ αυτό δεν ξέρω αν ο Bob Dylan κέρδισε το βραβείο ως ποιητής ή ως «τραγουδο-ποιός», ενώ υπήρχαν σαφώς σημαντικότεροι άνθρωποι των γραμμάτων. Είτε επομένως θα μιλάμε για λογοτεχνία και θα συζητάμε τα όρια και τις αντοχές της ή θα επικαλούμαστε την τέχνη του (γραπτού) λόγου και να βραβεύουμε τον λόγο απ’ όπου και αν προέρχεται.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι Διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Σύγκρουση τάξεων και ιδιοσυγκρασιών στα έργα διάσημων λογοτεχνών

Σύγκρουση τάξεων και ιδιοσυγκρασιών στα έργα διάσημων λογοτεχνών

Του Κυριάκου Χαλκόπουλου

Ο Φερνάντο Πεσσόα –ή ο ήμι-ετερώνυμός του, ο Μπερνάρντο Σοάρες– σημειώνει στο Βιβλίο της Ανησυχίας πως σε λογοτεχνικά έργα άλλων έχει συμβεί πολλές φορές να δει τον εαυτό του να πρωταγωνιστεί....

Η αποσιωπημένη πνευματική δράση του Νικόλαου Κάλας

Η αποσιωπημένη πνευματική δράση του Νικόλαου Κάλας

Της Αθηνάς Ντίνου

Η λογοτεχνική υποστασιοποίηση του Νικόλαου Κάλας (1907-1988) συνοδεύτηκε από τη διάθεση να επιφέρει επαναστατικά ρήγματα στην εποχή που ανήκε (δεκαετία του 1930), διαγράφοντας μια τροχιά ιδιότυπη όσο κι ενδιαφέρ...

Η αυτογνωσιακή αποξένωση του γίγνεσθαι

Η αυτογνωσιακή αποξένωση του γίγνεσθαι

Του Γιάννη Λειβαδά

Στην ποίηση υπάρχουν μόνο προλεγόμενα. Σημειώνω σε χρόνο κατά τον οποίο συμβάλλω, σε χρόνο κατά τον οποίο η μεταβατικότητα διανύει την απώλεια της υπόστασής της, την απόκτηση νέας υπόστασης και την απώλειά της∙ πως η ποίηση ως γλώσσα εμ...

Διαφήμιση
ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ
«Είδα το παρελθόν να επιστρέφει»

«Είδα το παρελθόν να επιστρέφει»

Για την ποιητική συλλογή του Διονύση Στεργιούλα «Καθόλου ποιήματα» (εκδ. Νησίδες) και την επανέκδοση της μοναδικής ποιητικής συλλογής της Ανθούλας Σταθοπούλου «Νύχτες αγρύπνιας» (εκδ. Οδός Πανός), με εισαγωγή του Διονύση Στεργιούλα.

...
Μάρτιν ΜακΊνες, ένα «ντεμπούτο» με όριο τον ουρανό

Μάρτιν ΜακΊνες, ένα «ντεμπούτο» με όριο τον ουρανό

Για το πρώτο μυθιστόρημα του Martin Maclnnes «Γη χωρίς τέλος» (μτφρ. Αλέξης Καλοφωλιάς, εκδ. Κριτική).

Του Διονύση Μαρίνου

Οι απιθανότητες μιας αιφνίδια...

10 ΧΡΟΝΙΑ ΒΙΒΛΙΑ: Ο Διονύσης Μαρίνος γράφει...

10 ΧΡΟΝΙΑ ΒΙΒΛΙΑ: Ο Διονύσης Μαρίνος γράφει...

Πεζογράφοι και ποιητές εύχονται στην Book Press με ένα διήγημα ή ένα ποίημα γραμμένο ειδικά για τους αναγνώστες μας. Μια λέξη τα ενώνει: «δέκα». Σήμερα, ο Διονύσης Μαρίνος.

Επιμέλεια: Κώστας ...