Ηλίας Λάγιος, 25 χρόνια μετά

Εκτύπωση

koutsourelis lagios 700Του Κώστα Κουτσουρέλη

Το «Προτελευταίο ποίημα» του Ηλία Λάγιου γράφτηκε 25 χρόνια πριν, στις 21.7.1992, όπως υποσημειώνει ο ποιητής. Παρότι «προτελευταίο», είναι το επιλογικό της συλλογής του Το βιβλίο της Μαριάννας που δημοσιεύθηκε έναν χρόνο αργότερα. Πρόκειται για ποίημα ελλειπτικό, αφού ο Λάγιος αφήνει τους μισούς στίχους άγραφους ή ημιτελείς, δίνοντας στη φαντασία του αναγνώστη το ελεύθερο να συμπληρώσει το πιθανό τους περιεχόμενο. Με την ευκαιρία της 25ετίας, αλλά και ένα ανάλογο πείραμα που έγινε πρόσφατα, είπα εδώ να το αποπειραθώ, να δοκιμάσω δηλαδή να το ολοκληρώσω στο πνεύμα του αρχικού ποιήματος.

Ο δεκατρισύλλαβός του είναι ισοζυγισμένος απόλυτα, ακόμα κι όπου ηθελημένα παραπατάει. Γλωσσικά τίποτα δεν αφήνει στην τύχη.

Οι δυσκολίες του εγχειρήματος πολλές. Ο Λάγιος, όπως έγραψε ο ίδιος για τον Παλαμά, είναι «μέγας Μετρικός». Ο δεκατρισύλλαβός του είναι ισοζυγισμένος απόλυτα, ακόμα κι όπου ηθελημένα παραπατάει. Γλωσσικά τίποτα δεν αφήνει στην τύχη. Ένα παράδειγμα: στη φράση «Κι εκείνος είχεν σκύψει στα χαρτιά του…», το παραπανίσιο –ν του βοηθητικού ρήματος μοιάζει να περιττεύει, δεν ακολουθεί φωνήεν εδώ ώστε να απαιτείται η ευφωνική δράση του. Όμως στην απαγγελία, το «σκύψει» διά της συνεκφοράς γίνεται «ενσκήψει», και η απλή μελέτη παίρνει περιωπή υπαρξιακής απειλής – πράγμα που συνάδει προς τη θανατική ατμόσφαιρα του ποιήματος.

Μορφικά το ποίημα είναι παράδοξο. Ξεκινάει ως σονέτο πετραρχικό με την τυπική ομοιοκαταληξία του είδους ΑΒΒΑ-ΑΒΒΑ, μετά την οκτάβα όμως γίνεται σονέτο ελισαβετιανό, με τρία τετράστιχα και καταληκτικό κουπλέ αντί για την αναμενόμενη διπλή τερτσίνα. Η επιλογή αυτή σπανίζει αλλά σκηνοθετικά εδώ είναι ιδιοφυής. Καθώς στο τελικό εξάστιχο ο λόγος μεταφέρεται από τον ποιητή που περιγράφει τα δρώμενα, στον ίδιο τον πρωταγωνιστή τους, η αλλαγή του μορφικού σχήματος τονίζει το πέρασμα στην πρωτοπρόσωπη ομιλία.

Ο ποιητής παραλαμβάνει τη δομή, αλλά και άλλα στοιχεία του ποιήματος, από το εναρκτήριο σονέτο του Βιβλίου της Μαριάννας που ξεκινά με τον στίχο: «Νύχτα. Η Μαριάννα ένα σονέτο του ζητούσε». Σε κάθε περίπτωση, τα δύο αυτά ποιήματα πρέπει να διαβαστούν αντιπαραβολικά.

Ο Λάγιος σημειώνει παντού επακριβώς τη θέση των ελλειπουσών μετρικά συλλαβών, άτονων και τονούμενων· έτσι ο επίδοξος «συμπληρωτής» του δεν έχει το ελεύθερο να μεταθέσει τις υπάρχουσες λέξεις στο εσωτερικό των ημιτελών στίχων.

Ο Λάγιος σημειώνει παντού επακριβώς τη θέση των ελλειπουσών μετρικά συλλαβών, άτονων και τονούμενων· έτσι ο επίδοξος «συμπληρωτής» του δεν έχει το ελεύθερο να μεταθέσει τις υπάρχουσες λέξεις στο εσωτερικό των ημιτελών στίχων. Ο τονισμός του Λάγιου είναι επίσης δεσμευτικός. Η βαρεία στη λέξη «χαρά» του έβδομου στίχου αποκλείει τη συμπλήρωσή της με ένα εγκλιτικό «μου» ή «μας», λ.χ. Κυρίως όμως η στίξη του δημουργεί προσκόμματα. Πριν από το ακροτελεύτιο δίστιχο σημειώνει άνω τελεία και συνεχίζει μετά με εξαρτημένη πρόταση. Ένα τέτοιο συντακτικό σχήμα είναι πολύ δύσκολο να ολοκληρωθεί χωρίς νοηματικούς ακροβατισμούς.

Εννοείται πως κατά την προσπάθειά μου δεν αφαίρεσα ούτε κεραία από το αρχικό κείμενο. Αυτό αναπαράγεται εδώ πιστά με μαύρα στοιχεία. Οι δικές μου προσθήκες δηλώνονται με τα κόκκινα στοιχεία. Εκτός από τους ημιτελείς ή άγραφους στίχους που συμπλήρωσα, σε δύο περιπτώσεις πλούτισα τη στίξη. Σωστό μου φάνηκε να μεταλλάξω τον τίτλο: «Το τελευταίο ποίημα», λοιπόν. Αν θεματικά η απόπειρά μου συνάδει με το ύφος και το λεκτικό του ποιητή ή απομακρύνεται απ’ αυτό, ας το κρίνει ο αναγνώστης.

layios to proteleftaio poiima

 

 

koutsourelis to teleftaio poiima2

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Documenta εν Αθήναις: Εικόνες από μια φάρσα

Documenta εν Αθήναις: Εικόνες από μια φάρσα

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Ο παλιός ρομαντικός φανταζόταν ότι είναι ποιητής επειδή ξεχείλιζε από «συναισθήματα». Ο τωρινός κονσεπτουαλιστής οπτασιάζεται ότι είναι καλλιτέχνης επειδή έχει «ι...

«Πάουντ, Τζόυς, Προυστ, είναι για μένα αρνητικά πρότυπα»

«Πάουντ, Τζόυς, Προυστ, είναι για μένα αρνητικά πρότυπα»

Ο Κώστας Κουτσουρέλης εκφράζει ενστάσεις για τη λογοτεχνία του Μοντερνισμού, τον Πάουντ, τον Τζόυς, τον Προύστ κ.ά.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Να πούμε...

Μιχάλης Γκανάς, Ποιήματα 1978-2012

Μιχάλης Γκανάς, Ποιήματα 1978-2012

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Τους σημερινούς ποιητές, και δικαίως, το ευρύ κοινό τους έχει πάρει από στραβό μάτι. Τους θεωρεί στριφνούς, δύσκολους, ακατάδεκτους. Δύσκολα τους πιάνει στο χέρι του. Αλλά και οι π...

Διαφήμιση
ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ
Η τιμή, το χρήμα και η αγάπη

Η τιμή, το χρήμα και η αγάπη

Για το μυθιστόρημα του Κωνσταντίνου Θεοτόκη «Η τιμή και το χρήμα» και τη μελέτη της Έρης Σταυροπούλου «Οι ερωτευμένες ηρωίδες του Κωνσταντίνου Θεοτόκη και οι λογοτεχνικές αδελφές τους: παραλλαγές μιας τυπολογίας», τα οποία συνυπάρχουν στον καλαίσθητο τόμο των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρ...

Γιάννης Λειβαδάς: «Το σύμπλεγμα του Λαοκόοντα»

Γιάννης Λειβαδάς: «Το σύμπλεγμα του Λαοκόοντα»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Γιάννη Λειβαδά, «Το σύμπλεγμα του Λαοκόοντα – Έτερο πύραμα γραφής 1997-2010», που κυκλοφορεί στις 18 Ιουλίου από τις εκδόσεις Πανοπτικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστ...

Μπαχ και Μπετόβεν στο Ηρώδειο

Μπαχ και Μπετόβεν στο Ηρώδειο

Για τη συναυλία του κινεζικής καταγωγής Αμερικανό τσελίστα Γιο Γιο Μα, με 6 σουίτες του Μπαχ για σόλο τσέλο, η οποία παρουσιάστηκε στις 5 Ιουλίου και τη συναυλία «Οι δρόμοι της φιλίας» με την Oρχήστρα Νέων Luigi Cherubini υπό τη διεύθυνση του μαέστρου Ρικάρντο Μούτι, η οποία παρουσιάστη...