Η ποίηση στον δρόμο

Εκτύπωση

poiisi sto dromoΤου Κώστα Κουτσουρέλη

Όλες αυτές οι προσπάθειες να κατεβεί η ποίηση "στον δρόμο" (όπως την θέλει εσχάτως, ας πούμε, ο Δήμος Αθηναίων), να μπει στα λεωφορεία, να ακουστεί στον δημόσιο χώρο έχουν κάτι το αθέλητα παράδοξο. Παρεξηγήσιμη η λέξη, ας τη διευκρινίσω λοιπόν.

Η πρόθεση από μόνη της είναι 100% σωστή, η ποίηση ανήκει (και) εκεί, στην Αγορά, πρέπει να ακούγεται όπου συρρέουν και συναθροίζονται οι άνθρωποι, αυτός είναι ο ρόλος της, όχι στ’ αραχνιασμένα ράφια των σπουδαστηρίων. Καμιά ένσταση λοιπόν για τη σκοπιμότητα της πρωτοβουλίας.

Όμως η εκτέλεση! Το να ισχυρίζεσαι ότι με τέτοια ποιήματα, όπως αυτά που γράφουν στην πλειονότητά τους οι μετέχοντες, και με τον τρόπο που τα διαβάζουν συνήθως, μπορείς πράγματι να πείσεις τον τυχαίο περαστικό να σταθεί και να προσέξει τι λες, είναι εκτός πραγματικότητας.

Άλλα έργα πρέπει να παίζεις στην Επίδαυρο εμπρός σε 10.000 θεατές, κι άλλα στο φουαγιέ του Εθνικού ή στο πατάρι, παλιά, του Αμόρε.

Κάθε χώρος έχει τις απαιτήσεις του. Άλλα έργα πρέπει να παίζεις στην Επίδαυρο εμπρός σε 10.000 θεατές, κι άλλα στο φουαγιέ του Εθνικού ή στο πατάρι, παλιά, του Αμόρε. Στην πλατεία θα βγεις, κι έχει γίνει, με τον Ύμνο της Χαράς του Μπετόβεν ή το Μπολερό του Ραβέλ, όχι με τα Νυχτερινά του Σοπέν ή τα λήντερ του Σούμπερτ. Και οι ερμηνευτές σου πρέπει να ’ναι ανάλογοι: θα στείλεις τη Μαρία Φαραντούρη στο στάδιο, όχι τη Φλέρυ Νταντωνάκη· τον Αλέξη Μινωτή στην Επίδαυρο, όχι τον Δημήτρη Χορν. (Ο Χορν, μεγάλος ηθοποιός, ήξερε τα όριά του, γι’ αυτό και ποτέ του δεν έπαιξε αρχαία τραγωδία ή κωμωδία.)

Η ποίηση κάλλιστα μπορεί να σταθεί στις πλατείες και τα αμφιθέατρα. Οι δημόσιες απαγγελίες ενός Βαλαωρίτη το 1871 ή ενός Σικελιανού το 1943 έχουν αφήσει εποχή. Και ένας Ζαν-Λυκ Μελανσόν με τη ρητορική του δεινότητα συνεπήρε πρόσφατα 50.000 Μασσαλιώτες διαβάζοντάς τους Γιάννη Ρίτσο. Όμως δημόσια ποιήματα διάβασαν, υψηγορικά, μεγαλόφρονα, με θέμα και ύφος κατάλληλo για τα πλατεία ακροατήρια – όχι κομμάτια του χαμηλόφωνου, γριφώδους και εσωστρεφούς λυρισμού.

street poetry

«Άλλο να γράφη τις ποίησιν, ήτις είναι προωρισμένη να αναγνωσθή» γράφει ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης, «και άλλο να γράφει ποίησιν, ήτις πρέπει να απαγγελθή. Τότε είναι ανάγκη να έχης πάντοτε προ οφθαλμών τας φυσικάς σου δυνάμεις, δεύτερον να διατυπώνεις εικόνας, αι οποίαι αστραπηδόν να κλονίζουν τους ακροατάς». Η παρατήρηση είναι καίρια. Πρόκειται στην ουσία για δύο διαφορετικά είδη λόγου, το ένα προορίζεται για σιωπηρή ανάγνωση κατ’ ιδίαν, το άλλο για δημόσια απαγγελία. Καθένα τους έχει άλλη μορφή και άλλο περιεχόμενο. Το ποίημα που πρόκειται να ακουστεί δημόσια πρέπει να διακρίνεται, πρώτον, από ακροαματική εντυπωτικότητα – οι ρίμες, το μέτρο, η απλή παραθετική σύνταξη, οι απομνημονεύσιμοι ρυθμοί εδώ συντελούν· δεύτερον, από θεματική αμεσότητα – η σαφήνεια, η γοητευτική πλοκή, οι ακαριαία αντιληπτές εικόνες, η ρητορική δύναμη των λέξεων και των ιδεών είναι ουσιώδεις.

Δεν μπορούν όλοι οι ποιητές να σταθούν στον δημόσιο χώρο, ακόμη και αν τα ποιήματά τους είναι κατάλληλα προς απαγγελία. 

Αξιοσημείωτη είναι η επιμονή του Βαλαωρίτη στις φυσικές δυνάμεις του απαγγέλλοντος. Δεν μπορούν όλοι οι ποιητές να σταθούν στον δημόσιο χώρο, ακόμη και αν τα ποιήματά τους είναι κατάλληλα προς απαγγελία. Απαιτείται εδώ παράστημα, γυμνασμένη φωνή, προετοιμασία, ανταπόκριση στις απαιτήσεις του χώρου – πράγματα όχι αυτονόητα δηλαδή.

Καταλαβαίνει κανείς λοιπόν γιατί οι ποιητικές αναγνώσεις σήμερα είναι τόσο ελάχιστα θελκτικές. Διότι ούτε ρεπερτόριο κατάλληλο για δημόσιους χώρους διαθέτει η ποίηση των καιρών μας, ούτε, πολύ περισσότερο, εκείνους τους στιβαρούς απαγγελείς που είχε στο παρελθόν. Στην συντριπτική πλειονότητά τους τα τωρινά ποιήματα είναι εντελώς απρόσφορα για απαγγελία. Τους λείπει τόσο ο δυνατός και εθιστικός ρυθμός, όσο και το λαγαρό ευκρινές περιεχόμενο – άλλωστε όχι λίγα δεν έχουν θέμα καν, λειτουργούν ως ατμοσφαιρική υποβολή και μόνον, κι αυτό για τους μυημένους.

Ώστε οι ποιητές μας οι σημερινοί, αν θέλουν να σταθούν στα μεγάλα φόρα (και μακάρι να το θέλουν), δεν φτάνει απλώς να αποδεχθούν παθητικά την πρόσκληση του Δήμου ή όποιου άλλου οργανωτικού φορέα. Πρέπει να την εγκολπωθούν ουσιαστικά. Να δουλέψουν εξαρχής πάνω σ’ άλλες μορφές, να αναθεωρήσουν άρδην τα θέματά τους, να σηκώσουν τον τόνο της φωνής τους. Να καταλάβουν προ πάντων ότι απευθύνονται σε ζωντανούς, απαιτητικούς ακροατές τους οποίους πρέπει να κερδίσουν, να τέρψουν, να ψυχαγωγήσουν. Όσο δεν το καταλαβαίνουν αυτό, και καλές να ’ναι οι προθέσεις τους, θα εκτίθενται. – Και όχι με την καλή σημασία της λέξης.

 * Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ είναι ποιητής και μεταφραστής.
Τελευταίο του βιβλίο, η ποιητική συλλογή «Νύχτα» (εκδ. Κίχλη).

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Κριτική vs γνώμη

Κριτική vs γνώμη

Σκέψεις και επισημάνσεις για τα κριτικά κείμενα λογοτεχνίας στα μπλογκ και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, με αφορμή τη συζήτηση «Διαδίκτυο και κριτική λογοτεχνίας» που διοργάνωσε το bookpress.gr, την Παρασκευή 10 Μαΐου, στο πλαίσιο της 16ης ΔΕΒΘ.

...
Δώρα άδωρα

Δώρα άδωρα

Από τότε που ξεκίνησαν οι προσφορές των εφημερίδων, εδώ και τριάντα χρόνια πάνω κάτω, από τα περίπτερα της χώρας μοιράστηκε το πενταπόσταγμα της ανθρώπινης παιδείας και κουλτούρας. Τι μας έμεινε τελικά από όλο αυτό;

...

Αναζητώντας προσωπικό νόημα σε μια παγκόσμια μέρα

Αναζητώντας προσωπικό νόημα σε μια παγκόσμια μέρα

Μερικές σκέψεις για τη μαγεία των βιβλίων με αφορμή την Παγκόσμια Μέρα Παιδικού Βιβλίου 2019.

Της Ελένης Κορόβηλα

Κάθε χρόνο ανατίθεται από τη διεθνή...

Διαφήμιση
ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ
Στην αλχημεία του θεάτρου

Στην αλχημεία του θεάτρου

Για την παράσταση «Μελάχρα ή το λουλούδι της φωτιάς» του Παντελή Χορν, σε σκηνοθεσία Σοφίας Φιλιππίδου, η οποία παρουσιάζεται στο θέατρο «Σταθμός».

Του Νίκου Ξένιου

...
Η σύγχρονη ποίηση στον καθρέφτη της κριτικής

Η σύγχρονη ποίηση στον καθρέφτη της κριτικής

Για τη μελέτη του Κώστα Κουτσουρέλη «Η τέχνη που αυτοκτονεί – Για το αδιέξοδο της ποίησης του καιρού μας» (εκδ. Μικρή Άρκτος).

Του Θεοδόση Βολκώφ

Μεταφραστής ευδόκιμος, της γερμα...

Αυτές είναι οι λίστες του Αναγνώστη για τα Λογοτεχνικά Βραβεία 2019

Αυτές είναι οι λίστες του Αναγνώστη για τα Λογοτεχνικά Βραβεία 2019

Η κριτική επιτροπή* των βραβείων του Αναγνώστη ανακοίνωσε τις μικρές λίστες κάθε κατηγορίας των λογοτεχνικών βραβείων 2019. Τα βραβεία θα δοθούν τη Δευτέρα 10 Ιουνίου, στις 8:00 μμ, σε τελετή που θα γίνει στο Μουσείο Μπενάκη (Πειραιώς 138).

Ε...