Η ποίηση στον δρόμο

Εκτύπωση

poiisi sto dromoΤου Κώστα Κουτσουρέλη

Όλες αυτές οι προσπάθειες να κατεβεί η ποίηση "στον δρόμο" (όπως την θέλει εσχάτως, ας πούμε, ο Δήμος Αθηναίων), να μπει στα λεωφορεία, να ακουστεί στον δημόσιο χώρο έχουν κάτι το αθέλητα παράδοξο. Παρεξηγήσιμη η λέξη, ας τη διευκρινίσω λοιπόν.

Η πρόθεση από μόνη της είναι 100% σωστή, η ποίηση ανήκει (και) εκεί, στην Αγορά, πρέπει να ακούγεται όπου συρρέουν και συναθροίζονται οι άνθρωποι, αυτός είναι ο ρόλος της, όχι στ’ αραχνιασμένα ράφια των σπουδαστηρίων. Καμιά ένσταση λοιπόν για τη σκοπιμότητα της πρωτοβουλίας.

Όμως η εκτέλεση! Το να ισχυρίζεσαι ότι με τέτοια ποιήματα, όπως αυτά που γράφουν στην πλειονότητά τους οι μετέχοντες, και με τον τρόπο που τα διαβάζουν συνήθως, μπορείς πράγματι να πείσεις τον τυχαίο περαστικό να σταθεί και να προσέξει τι λες, είναι εκτός πραγματικότητας.

Άλλα έργα πρέπει να παίζεις στην Επίδαυρο εμπρός σε 10.000 θεατές, κι άλλα στο φουαγιέ του Εθνικού ή στο πατάρι, παλιά, του Αμόρε.

Κάθε χώρος έχει τις απαιτήσεις του. Άλλα έργα πρέπει να παίζεις στην Επίδαυρο εμπρός σε 10.000 θεατές, κι άλλα στο φουαγιέ του Εθνικού ή στο πατάρι, παλιά, του Αμόρε. Στην πλατεία θα βγεις, κι έχει γίνει, με τον Ύμνο της Χαράς του Μπετόβεν ή το Μπολερό του Ραβέλ, όχι με τα Νυχτερινά του Σοπέν ή τα λήντερ του Σούμπερτ. Και οι ερμηνευτές σου πρέπει να ’ναι ανάλογοι: θα στείλεις τη Μαρία Φαραντούρη στο στάδιο, όχι τη Φλέρυ Νταντωνάκη· τον Αλέξη Μινωτή στην Επίδαυρο, όχι τον Δημήτρη Χορν. (Ο Χορν, μεγάλος ηθοποιός, ήξερε τα όριά του, γι’ αυτό και ποτέ του δεν έπαιξε αρχαία τραγωδία ή κωμωδία.)

Η ποίηση κάλλιστα μπορεί να σταθεί στις πλατείες και τα αμφιθέατρα. Οι δημόσιες απαγγελίες ενός Βαλαωρίτη το 1871 ή ενός Σικελιανού το 1943 έχουν αφήσει εποχή. Και ένας Ζαν-Λυκ Μελανσόν με τη ρητορική του δεινότητα συνεπήρε πρόσφατα 50.000 Μασσαλιώτες διαβάζοντάς τους Γιάννη Ρίτσο. Όμως δημόσια ποιήματα διάβασαν, υψηγορικά, μεγαλόφρονα, με θέμα και ύφος κατάλληλo για τα πλατεία ακροατήρια – όχι κομμάτια του χαμηλόφωνου, γριφώδους και εσωστρεφούς λυρισμού.

street poetry

«Άλλο να γράφη τις ποίησιν, ήτις είναι προωρισμένη να αναγνωσθή» γράφει ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης, «και άλλο να γράφει ποίησιν, ήτις πρέπει να απαγγελθή. Τότε είναι ανάγκη να έχης πάντοτε προ οφθαλμών τας φυσικάς σου δυνάμεις, δεύτερον να διατυπώνεις εικόνας, αι οποίαι αστραπηδόν να κλονίζουν τους ακροατάς». Η παρατήρηση είναι καίρια. Πρόκειται στην ουσία για δύο διαφορετικά είδη λόγου, το ένα προορίζεται για σιωπηρή ανάγνωση κατ’ ιδίαν, το άλλο για δημόσια απαγγελία. Καθένα τους έχει άλλη μορφή και άλλο περιεχόμενο. Το ποίημα που πρόκειται να ακουστεί δημόσια πρέπει να διακρίνεται, πρώτον, από ακροαματική εντυπωτικότητα – οι ρίμες, το μέτρο, η απλή παραθετική σύνταξη, οι απομνημονεύσιμοι ρυθμοί εδώ συντελούν· δεύτερον, από θεματική αμεσότητα – η σαφήνεια, η γοητευτική πλοκή, οι ακαριαία αντιληπτές εικόνες, η ρητορική δύναμη των λέξεων και των ιδεών είναι ουσιώδεις.

Δεν μπορούν όλοι οι ποιητές να σταθούν στον δημόσιο χώρο, ακόμη και αν τα ποιήματά τους είναι κατάλληλα προς απαγγελία. 

Αξιοσημείωτη είναι η επιμονή του Βαλαωρίτη στις φυσικές δυνάμεις του απαγγέλλοντος. Δεν μπορούν όλοι οι ποιητές να σταθούν στον δημόσιο χώρο, ακόμη και αν τα ποιήματά τους είναι κατάλληλα προς απαγγελία. Απαιτείται εδώ παράστημα, γυμνασμένη φωνή, προετοιμασία, ανταπόκριση στις απαιτήσεις του χώρου – πράγματα όχι αυτονόητα δηλαδή.

Καταλαβαίνει κανείς λοιπόν γιατί οι ποιητικές αναγνώσεις σήμερα είναι τόσο ελάχιστα θελκτικές. Διότι ούτε ρεπερτόριο κατάλληλο για δημόσιους χώρους διαθέτει η ποίηση των καιρών μας, ούτε, πολύ περισσότερο, εκείνους τους στιβαρούς απαγγελείς που είχε στο παρελθόν. Στην συντριπτική πλειονότητά τους τα τωρινά ποιήματα είναι εντελώς απρόσφορα για απαγγελία. Τους λείπει τόσο ο δυνατός και εθιστικός ρυθμός, όσο και το λαγαρό ευκρινές περιεχόμενο – άλλωστε όχι λίγα δεν έχουν θέμα καν, λειτουργούν ως ατμοσφαιρική υποβολή και μόνον, κι αυτό για τους μυημένους.

Ώστε οι ποιητές μας οι σημερινοί, αν θέλουν να σταθούν στα μεγάλα φόρα (και μακάρι να το θέλουν), δεν φτάνει απλώς να αποδεχθούν παθητικά την πρόσκληση του Δήμου ή όποιου άλλου οργανωτικού φορέα. Πρέπει να την εγκολπωθούν ουσιαστικά. Να δουλέψουν εξαρχής πάνω σ’ άλλες μορφές, να αναθεωρήσουν άρδην τα θέματά τους, να σηκώσουν τον τόνο της φωνής τους. Να καταλάβουν προ πάντων ότι απευθύνονται σε ζωντανούς, απαιτητικούς ακροατές τους οποίους πρέπει να κερδίσουν, να τέρψουν, να ψυχαγωγήσουν. Όσο δεν το καταλαβαίνουν αυτό, και καλές να ’ναι οι προθέσεις τους, θα εκτίθενται. – Και όχι με την καλή σημασία της λέξης.

 * Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ είναι ποιητής και μεταφραστής.
Τελευταίο του βιβλίο, η ποιητική συλλογή «Νύχτα» (εκδ. Κίχλη).

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Για το φοιτητικό αντιδικτατορικό κίνημα στην Πάτρα

Για το φοιτητικό αντιδικτατορικό κίνημα στην Πάτρα

Μερικά σχόλια για το βιβλίο του Κωστή Κορνέτη «Τα παιδιά της δικτατορίας» (μτφρ. Πελαγία Μαρκέτου, εκδ. Πόλις).

Του Δημήτρη Κ. Βεργίδη

Ο Κορνέτης, στο π...

Σε φιλολογικό περιβάλλον

Σε φιλολογικό περιβάλλον

Η Μέμη Κατσώνη περιπλανήθηκε στο σύστημα του Γιόζεφ Ροτ, γοητεύθηκε από τον τετηγμένο πυρήνα του, μετέφρασε ένα γράμμα του προς τον Στέφαν Τσβάιχ (από το αμετάφραστο μέχρι στιγμής βιβλίο του "A life in letters"). Tέλος, η ίδια αυτοσχεδίασε μια απάντηση του Τσβάιχ αντ’ αυτού.

...
«Συμφοραὶ ὑπὸ ποιητῶν συγκείμεναι»: από την υλοποίηση στο ενδεχόμενο

«Συμφοραὶ ὑπὸ ποιητῶν συγκείμεναι»: από την υλοποίηση στο ενδεχόμενο

Του Γιάννη Λειβαδά

Έκρινε ο Γιώργος Μανιάτης, σ’ εκείνες τις επιστολές προς τον Γιάννη, τη σύγκλιση τρόπων, υποδηλώσεων και πορισμάτων, ως κύκλο εκτιμήσεων με ολοκληρωμένο το σχήμα και τη σημασία της αξιολόγησής του, ...

Διαφήμιση
ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ
«Το έργο του Michel Houellebecq και η υποδοχή του στην Ελλάδα»

«Το έργο του Michel Houellebecq και η υποδοχή του στην Ελλάδα»

Ημερίδα με θέμα «Το έργο του Michel Houellebecq και η υποδοχή του στην Ελλάδα» διοργανώνει το Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Γλωσσικές, Λογοτεχνικές και Διαπολιτισμικές Σπουδές στο Γαλλόφωνο και Ευρωπαϊκό Χώρο, Μεταφρασεολογία - Μετάφραση Λογοτεχνίας και Επιστημών του Ανθρώπου», του Τ...

Ιάσονας Χανδρινός: «Οι αγωνιστές του Πολυτεχνείου βρίσκονται σε μια ξεχωριστή ηθική στάθμη»

Ιάσονας Χανδρινός: «Οι αγωνιστές του Πολυτεχνείου βρίσκονται σε μια ξεχωριστή ηθική στάθμη»

Συνομιλία με τον Ιάσονα Χανδρινό, επιστημονικό συνεργάτη του Πανεπιστημίου του Ρέγκενσμπουργκ στη Βαυαρία, με αφορμή το βιβλίο του «Όλη νύχτα εδώ», το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη. To βιβλίο είναι μια συλλογή ατομικών βιωματικών αφηγήσεων με θέμα την Εξέγερση του Πολυτεχ...

Συνεχίζουμε

Συνεχίζουμε

Της Γιώτας Κόκκινου

Είναι η πρώτη ζεστή μέρα της άνοιξης, που φέτος άργησε να έρθει. Κοιτάζει έξω από το παράθυρο τα ψηλά δέντρα να κινούνται αργά, στο ρυθμό της πρωινής αύρας. Βηματίζει νευρικά ...