Η τεχνητή νοημοσύνη και το δικαίωμα στη δυσκολία της βαθιάς ανάγνωσης και της επικίνδυνης γραφής

Η συζήτηση για τις επιπτώσεις της μαζικής και συστηματικής χρήσης των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων στις γνωστικές διαδικασίες του ανθρώπινου εγκεφάλου, ειδικά δε των μαθητών και των εφήβων, έχει ανάψει για τα καλά. Για να έχει ο αναγνώστης μια εικόνα, οι καθημερινοί χρήστες φτάνουν τα 122 εκατομμύρια, ενώ σε μηνιαία βάση ξεπερνούν το 1-1,2 δις. Σχεδόν το 20% αυτών είναι μαθητές και φοιτητές, σύμφωνα με σχετικές έρευνες.

Ένα ποσοστό της τάξης του 40% των χρηστών χρησιμοποιεί τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα για να δημιουργήσει μία σύνοψη ενός μεγάλου κειμένου: ενός δύσκολου κεφαλαίου ιστορίας, ενός επαγγελματικού εγγράφου, ενός νομοσχεδίου, μίας δικαστικής απόφασης ή μια μελέτης δημόσιου έργου. Οι χρήστες συχνά ζητούν από το μοντέλο να φτιάξει μία λίστα με τα βασικά ζητήματα ή επιχειρήματα ενός μεγάλου κειμένου ή/και να διατυπώσει την κεντρική του ιδέα. Και εάν εξακολουθούν να δυσκολεύονται ή δεν έχουν χρόνο, μπορούν να ζητήσουν από το μοντέλο κάτι ακόμα πιο δραστικό: να «γνωμοδοτήσει» επί διαφόρων θεμάτων που περιλαμβάνονται στα κείμενα που του φορτώνουν.

Κάθε φορά που η μηχανή μάς προσφέρει μια γρήγορη και εύκολη απάντηση, ταυτόχρονα μας απαλλάσσει από την ανάγκη να κατασκευάσουμε μία δυσκολότερη, πιο κοπιαστική αλλά βιωμένη μέσω της προσεκτικής ανάγνωσης δική μας απάντηση.

Η δυνατότητα μοιάζει, και σε αρκετές περιπτώσεις είναι, απελευθερωτική. Ένα δυσπρόσιτο κείμενο γίνεται κατανοητό σε λίγα δευτερόλεπτα. Η εξειδικευμένη γλώσσα μεταφράζεται σε καθημερινό λόγο. Ο χρόνος και ο κόπος που θα χρειαζόταν για ανάγνωση, αναζήτηση και σύγκριση περιορίζεται δραστικά. Το πρόβλημα όμως είναι ότι, μαζί με τον χρόνο και τον κόπο, τις περισσότερες φορές αφαιρείται και κάτι απόλυτα αναγκαίο: η πνευματική διαδικασία μέσα από την οποία μια πληροφορία μετατρέπεται σε προσωπική κατανόηση και γίνεται μέρος του δέντρου της γνώσης μας. Κάθε φορά που η μηχανή μάς προσφέρει μια γρήγορη και εύκολη απάντηση, ταυτόχρονα μας απαλλάσσει από την ανάγκη να κατασκευάσουμε μία δυσκολότερη, πιο κοπιαστική αλλά βιωμένη μέσω της προσεκτικής ανάγνωσης δική μας απάντηση. Και αυτό, έχει σημαντικές επιπτώσεις, όπως θα δούμε στη συνέχεια.

Περισσότερα κείμενα, λιγότερη ανάγνωση

Τώρα τελευταία έχει γίνει της μόδας η συζήτηση για το τέλος της ανάγνωσης, συχνά με τόνο και ύφος που αντιστοιχεί σε μία έμπρακτη εξαφάνιση του γραπτού λόγου. Κι όμως, ζούμε μέσα σε μια πρωτοφανή πλημμυρίδα κειμένων: μηνύματα, αναρτήσεις, ενημερωτικά δελτία, άρθρα, σχόλια, απομαγνητοφωνήσεις, περιλήψεις και μηχανικά παραγόμενες απαντήσεις κατακλύζουν την καθημερινότητά μας. Σε ένα πρόσφατο δοκίμιό του, που αποτέλεσε και την αφορμή για να γραφτεί αυτό το κείμενο, ο Faridul Alam περιγράφει αυτή τη συνθήκη ως μετάβαση προς μια «μετα-γραμματισμένη» κοινωνία: πρόκειται για μια κοινωνική συνθήκη στην οποία η βαθιά και παρατεταμένη ανάγνωση παύει να αποτελεί το προνομιακό μέσο κατάκτησης της γνώσης. Όπως παρατηρεί ο Alam, το θέμα μετασχηματίζεται από πρόβλημα έλλειψης κειμένων σε πρόβλημα διεκδίκησης της προσοχής. Για τη δική μας συζήτηση, όμως, το κρίσιμο είναι ποιοι θεσμοί και ποιες πλατφόρμες οργανώνουν αυτή τη διεκδίκηση και με ποια κριτήρια.

Στην εποχή της καθολικής ψηφιοποίησης, η αφθονία κειμένων και γραπτού λόγου (ανεξαρτήτως της ποιότητάς του) πάει μαζί με τη σπάνη της συγκέντρωσης και του χρόνου που απαιτούνται για να αποφασίσουμε ποιες πληροφορίες αξίζουν, πώς συνδέονται μεταξύ τους και τι ακριβώς σημαίνουν. Θα έλεγε κανείς ότι όσο αυξάνεται η παραγωγή κειμένων, τόσο ενισχύεται η πίεση για ταχύτερη κατανάλωσή τους.

Η συνήθεια της ανάγνωσης μοιάζει να προσαρμόζεται σε αυτή την πίεση: η συγκέντρωση στην ανάγνωση δίνει τη θέση της στο διαγώνιο διάβασμα, η προσεκτική ανάγνωση προτάσεων και πορισμάτων γίνεται σάρωση τίτλων και εντοπισμός λέξεων-κλειδιών, το σύνολο του κειμένου υποκαθίσταται από αποσπάσματα με έντονη γραφή, και όλα αυτά γίνονται με στόχο την όσο γίνεται γρηγορότερη εξαγωγή συμπερασμάτων. Και κάπως έτσι, η βαθιά ανάγνωση θυσιάζεται στο όνομα της γρήγορης αναζήτησης αξιοποιήσιμης πληροφορίας. Το κόστος δεν φαίνεται μόνο στη δυσκολία συγκέντρωσης, γίνεται ακόμα πιο φανερό όταν ο αναγνώστης δεν μπορεί πλέον να εντοπίσει τη ροή των επιχειρημάτων, να ελέγξει ένα συμπέρασμα ή να εξηγήσει γιατί διαφωνεί.

Η έννοια της περιτύλιξης περιγράφει μια διαδικασία κατά την οποία η τεχνητή νοημοσύνη, ως εμπορικό προϊόν μαζικής κλίμακας, δεν προσαρμόζεται στον κόσμο, αλλά αντιθέτως ο κόσμος, μέσω της καθημερινής αλληλεπίδρασης με τις μηχανές αλλά και με τη βοήθεια πολιτικών επιλογών, προσαρμόζεται σταδιακά στη λογική και τις δυνατότητες της τεχνητής νοημοσύνης. 

Η τεχνητή νοημοσύνη επιταχύνει δραστικά αυτή τη μεταβολή στις συνήθειες της ανάγνωσης. Πρόκειται για άλλη μία εκδοχή του γνωστού φαινομένου της περιέλιξης, μίας έννοιας κομβικής για την κατανόηση της αλληλεπίδρασης ανθρώπου – μηχανών. Η έννοια της περιέλιξης περιγράφει μια διαδικασία κατά την οποία η τεχνητή νοημοσύνη, ως εμπορικό προϊόν μαζικής κλίμακας, δεν προσαρμόζεται στον κόσμο, αλλά αντιθέτως ο κόσμος, μέσω της καθημερινής αλληλεπίδρασης με τις μηχανές αλλά και με τη βοήθεια πολιτικών επιλογών, προσαρμόζεται σταδιακά στη λογική και τις δυνατότητες της τεχνητής νοημοσύνης. Ο βασικός μηχανισμός για να γίνει αυτή η προσαρμογή, στην περίπτωση των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων, είναι η δημιουργία μίας αναντίστρεπτης εξάπλωσης και καθημερινής χρήσης του προϊόντος, η μετατροπή του σε «απαραίτητο» εργαλείο (αν και όχι απαραίτητα αναγκαίο), σε ταχύτατο χρόνο, χωρίς συζήτηση για τη σκοπιμότητα και τις επιπτώσεις, χωρίς οριοθέτηση και προϋποθέσεις.

Και κάπως έτσι, δεν ζητάμε από την τεχνητή νοημοσύνη να μας βοηθήσει να καταλάβουμε ένα κείμενο, αλλά της παραχωρούμε, στο όνομα της ευκολίας, την κατανόηση ενός κειμένου για λογαριασμό μας. Δεν είναι η τεχνητή νοημοσύνη που «καταλαβαίνει» τον κόσμο, είναι ο κόσμος που αναδιαμορφώνεται ώστε να γίνεται «κατανοητός» και «βατός» από αυτήν. Ένας νέος μεγάλος πειρασμός αναδύεται μέσα από τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα: ο πειρασμός να μη διαβάσουμε ένα μεγάλο κείμενο και να μπορούμε να συμπεριφερθούμε σαν να το έχουμε διαβάσει.

Πληροφορία – κατανόηση και η σκιά της σκιάς

Η γενικευμένη πρόσβαση στην πληροφορία αποτελεί ιστορική κατάκτηση. Η ψηφιοποίηση βιβλίων και αρχείων, οι μηχανές αναζήτησης, τα εργαλεία μετάφρασης και οι εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης περιορίζουν πραγματικά τα εμπόδια στη γνώση. Με τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα, ένας άνθρωπος, που δεν γνωρίζει ειδική ορολογία, μπορεί να προσεγγίσει ένα επιστημονικό κείμενο, ένας μαθητής μπορεί να ζητήσει διαφορετικό παράδειγμα για να καταλάβει ένα πρόβλημα, ένας πολίτης μπορεί να αποκτήσει μια πρώτη εικόνα ενός πολύπλοκου δημόσιου ζητήματος. Ωστόσο, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η πρόσβαση στην πληροφορία είναι τελείως διαφορετικό πράγμα από την οικοδόμηση γνώσης και αντίληψης για τα πράγματα.

Ο Φεντερίκο Σαμπατίνι, αναφερόμενος στον Τζέιμς Τζόις, γράφει¹ «Όπως ο συγγραφέας πρέπει να προχωρήσει "όχι λέξη προς λέξη, αλλά γράμμα προς γράμμα", έτσι και ο αναγνώστης πρέπει να δώσει προσοχή σε κάθε απόχρωση της γλώσσας, μίας και όπως δηλώνει ο Τζόις, "κάθε λέξη έχει πολύ μεγάλο βάθος"». Και επειδή οι ακριβείς λέξεις και οι συνδυασμοί τους έχουν μεγάλο βάθος, ο Alam τονίζει ότι δεν υπάρχει περίληψη χωρίς κάποιου είδους ερμηνεία των κειμένων. Η ερμηνεία είναι αυτή που αποφασίζει το βάθος κάθε παραγράφου, ποια σημεία είναι κεντρικά και ποια δευτερεύοντα, ποια επιφύλαξη μπορεί να παραλειφθεί και ποια αντίφαση μπορεί να εξομαλυνθεί. Μια περίληψη νομοσχεδίου, για παράδειγμα, δεν είναι ουδέτερη σμίκρυνση: όποιος την παράγει, αποφασίζει αν μια εξαίρεση θα φανεί ως λεπτομέρεια ή ως πολιτικό κέντρο του κειμένου. Η περίληψη λοιπόν εμπεριέχει κάποιου είδους νοηματοδότηση, δεν είναι ποτέ το ίδιο το κείμενο σε μικρότερη έκταση. Είναι ένα νέο κείμενο, προϊόν επιλογών του αναγνώστη. Εδώ, λοιπόν, αναδεικνύονται τρία ζητήματα.

Πρώτον, εκχωρώντας την περίληψη σε ένα μεγάλο γλωσσικό μοντέλο, εκχωρούμε αυτήν ακριβώς την ερμηνεία σε μία μηχανή που, από την κατασκευή της και τον τρόπο λειτουργία της, στερείται της δυνατότητας νοηματοδότησης. Το γεγονός ότι μας δίνει μία περίληψη, ακόμα και αν είναι εύστοχη, δεν σχετίζεται με κανενός είδους νόημα, αλλά είναι αποτέλεσμα αλγοριθμικής επεξεργασίας τεράστιων ποσοτήτων κατάλληλα φιλτραρισμένων δεδομένων. Αν η οπτική μας γωνία είναι εκτός των δεδομένων εκπαίδευσης και των αξιών των σχεδιαστών ή εάν το κείμενο είναι πρωτότυπο και έχει κάτι εξαιρετικό, υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να χάσουμε σε βάθος από μία ερμηνεία που βασίζεται σε μέσους όρους και σταθμίσεις.

Δεύτερον, όταν εμείς, ως χρήστες, διαβάζουμε μόνο την περίληψη που έβγαλε το μοντέλο, μπορεί να γνωρίζουμε το προτεινόμενο συμπέρασμα, αλλά όχι πώς και σε ποια αναλυτική επιχειρηματολογία στηρίζεται και με ποιες προϋποθέσεις προκύπτει. Με τον τρόπο αυτό, συχνά έχουμε την αίσθηση ότι καταλάβαμε κάτι, χωρίς να διαθέτουμε τη δυνατότητα να ανασυνθέσουμε ή να υπερασπιστούμε αυτό που νομίζουμε ότι καταλάβαμε. Πρόκειται για διαθέσιμη πληροφορία, που συνήθως ξεχνιέται εύκολα, πληροφορία που δεν μεταμορφώνεται σε οικειοποιημένη γνώση. Ακόμα όμως και όταν μπορεί να ανακληθεί, δύσκολα χρησιμοποιείται σε διαφορετικό πλαίσιο ή περνάει τη βάσανο σοβαρών αντεπιχειρημάτων.

Με άλλα λόγια, η κατανόηση και η οικοδόμηση ενός δέντρου γνώσης δεν είναι η απλή παραλαβή ενός αποτελέσματος από το ταμείο των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων, ακόμα και εάν το αποτέλεσμα είναι σωστό. Είναι η αλλαγή που προκαλεί μέσα μας η προσπάθεια να φτάσουμε σε αυτό το αποτέλεσμα.

Τρίτον, τα παραπάνω σημαίνουν ότι χρειάζεται μεγάλη προσοχή και επιλεκτικότητα όταν αποφασίζουμε να εκχωρήσουμε το δικαίωμα μας στην περίληψη σε μία μηχανή. Με τον χρόνο και την εμπειρία, ο καθένας μας πρέπει να φτιάξει τους δικούς του κανόνες για το πότε και πώς μπορεί να γίνεται αυτό, αλλά και τις κόκκινες γραμμές για το πότε δεν πρέπει να γίνεται με κανέναν τρόπο. Και φυσικά, νομίζω είναι αυτονόητο, η λογοτεχνία και η ποίηση, εξ’ ορισμού, δεν είναι έννοιες που συμπιέζονται ή συνοψίζονται.

Με άλλα λόγια, η κατανόηση και η οικοδόμηση ενός δέντρου γνώσης δεν είναι η απλή παραλαβή ενός αποτελέσματος από το ταμείο των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων, ακόμα και εάν το αποτέλεσμα είναι σωστό. Είναι η αλλαγή που προκαλεί μέσα μας η προσπάθεια να φτάσουμε σε αυτό το αποτέλεσμα.

Η περιέλιξη της ανάγνωσης με τις μηχανές των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων δημιουργεί ένα νέο θέατρο σκιών. Αντί για τα κείμενα, περιοριζόμαστε στις σκιές τους, σκιές που προέρχονται από τους προβολείς και την οπτική γωνία της μηχανής. Και αυτές οι σκιές, αναπόφευκτα ρίχνουν τη σκιά τους στην ποιότητα, το βάθος και τη συνακόλουθη νοηματοδότηση των κειμένων που εμείς οι ίδιοι γράφουμε, με βάση την κατανόηση που μας πρόσφεραν τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα. Πρόκειται για μία προσπάθεια που κυριολεκτικά περιγράφεται από τη φράση «Η σκιά της σκιάς», όπως είναι και το αγαπημένο μου ομότιτλο βιβλίο του Πάκο Ιγνάσιο Τάιμπο ΙΙ.

Το δικαίωμα στη δυσκολία

Στη σύγχρονη κουλτούρα της ευκολίας, η δυσκολία αντιμετωπίζεται σχεδόν πάντοτε ως αστοχία σχεδιασμού. Αν κάτι απαιτεί χρόνο, επανάληψη ή συγκέντρωση, θεωρείται ότι πρέπει να γίνει πιο απλό, πιο γρήγορο και πιο «φιλικό προς τον χρήστη». Σε πολλές περιπτώσεις αυτό είναι σωστό. Υπάρχουν συχνά δυσκολίες που, σκόπιμα ή όχι, εντείνουν τους αποκλεισμούς: ακατανόητη γραφειοκρατική γλώσσα, περίπλοκες διαδικασίες, απουσία υποστήριξης για ανθρώπους με μαθησιακές ή άλλες ανάγκες κλπ.

Το δύσκολο κείμενο μας αναγκάζει να επιβραδύνουμε. Μας υποχρεώνει να συγκρατήσουμε κάτι που δεν καταλαβαίνουμε ακόμη, να το συνδέσουμε με προηγούμενες γνώσεις, να δοκιμάσουμε μια ερμηνεία που ίσως να την εγκαταλείψουμε. 

Υπάρχει όμως και η επωφελής δυσκολία, η δυσκολία του να μάθεις να ανοίγεις πόρτες με τα κατάλληλα εργαλεία και να οικοδομείς, αργά αλλά σταθερά, βήμα το βήμα, τις γνωσιακές διαδικασίες και το γνωστικό υπόβαθρο του εγκεφάλου. Πρόκειται για μία διαδικασία που, σταδιακά, μας μεταμορφώνει. Η σύγχυση μπροστά σε μια άγνωστη έννοια, η αργή πρόοδος σε ένα απαιτητικό εγχείρημα, η επιστροφή σε μια προηγούμενη παράγραφο και η προσωρινή αδυναμία κατανόησης δεν είναι αναγκαστικά δυσλειτουργίες. Είναι συχνά τα στάδια μέσα από τα οποία η σκέψη αναδιοργανώνεται. Το δύσκολο κείμενο μας αναγκάζει να επιβραδύνουμε. Μας υποχρεώνει να συγκρατήσουμε κάτι που δεν καταλαβαίνουμε ακόμη, να το συνδέσουμε με προηγούμενες γνώσεις, να δοκιμάσουμε μια ερμηνεία που ίσως την εγκαταλείψουμε. Η προσπάθεια να κατανοήσεις δεν συνοδεύει απλώς τη μάθηση, σε μεγάλο βαθμό είναι η ίδια η μάθηση.

Η απαλοιφή της τριβής με την πραγματικότητα μπορεί να οδηγεί σε ταχύτερα αποτελέσματα, αλλά επιβραδύνει ουσιαστικά την προσπάθεια κατανόησης σε βάθος. Το κριτήριο δεν είναι αν η μηχανή κάνει μια εργασία ευκολότερη, αλλά αν ο χρήστης διατηρεί τη δυνατότητα να ελέγξει, να αμφισβητήσει και, όταν χρειαστεί, να εκτελέσει ο ίδιος τα κρίσιμα στάδιά της, χωρίς τη βοήθειά του, σε ένα πρόβλημα πρωτόγνωρο ή όταν δεν θα έχουμε πρόσβαση στη μηχανή. Για τον λόγο αυτό, χρειάζεται να μιλήσουμε για το δικαίωμα στη δυσκολία. Πρόκειται για το δικαίωμα του ανθρώπου να συμμετέχει ενεργά στη διαμόρφωση της σκέψης του και να μην περιορίζεται στον ρόλο του αποδέκτη έτοιμων προϊόντων, συχνά αμφίβολης ποιότητας.

Θα μπορούσαμε άραγε να το πούμε «το δικαίωμα στα ορνιθοσκαλίσματα»; Ναι, λέει ο Τζέημς Τζόις. «Στο κάτω κάτω, η αρχική μεγαλοφυΐα ενός ανθρώπου βρίσκεται στα ορνιθοσκαλίσματα του – στις καθημερινές του πράξεις βρίσκεται το θεμελιώδες ταλέντο του… Ποιος από μας μπορεί να ελέγξει τα ορνιθοσκαλίσματά του; Είναι το σήμα κατατεθέν της προσωπικότητάς μας, όπως είναι η φωνή ή η περπατησιά» έγραφε ο Άρθουρ Πάουερ, αναφερόμενος στις συζητήσεις του με τον Τζόις.

Η βαθιά ανάγνωση απαιτεί υπομονή. Μας διδάσκει να μην απορρίπτουμε αμέσως μια θέση επειδή δεν είναι οικεία ή επειδή μας ενοχλεί. Μας αναγκάζει να διακρίνουμε τι πραγματικά υποστηρίζει ο άλλος από αυτό που θα μας βόλευε να υποστηρίζει. 

Το ζήτημα δεν αφορά μόνο το σχολείο ή το πανεπιστήμιο. Η ικανότητα παραμονής σε ένα δύσκολο κείμενο συνδέεται με την ικανότητα παραμονής σε μια δύσκολη δημόσια συζήτηση. Η βαθιά ανάγνωση απαιτεί υπομονή. Μας διδάσκει να μην απορρίπτουμε αμέσως μια θέση επειδή δεν είναι οικεία ή επειδή μας ενοχλεί. Μας αναγκάζει να διακρίνουμε τι πραγματικά υποστηρίζει ο άλλος από αυτό που θα μας βόλευε να υποστηρίζει. Καλλιεργεί τη δυνατότητα να συνυπάρχουμε προσωρινά με δύο αντικρουόμενες ερμηνείες πριν αποφασίσουμε ποια είναι ισχυρότερη. Και επιτρέψτε μου να τονίσω ότι όλα αυτά αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για να συνεχίσει να υπάρχει κάποιας μορφής δημοκρατία.

Από την εμπορευματοποίηση στους δημόσιους κανόνες

Τα σημερινά διαθέσιμα εργαλεία αναπτύσσονται και εμπορευματοποιούνται ραγδαία, αλλά και επιβάλλονται στην καθημερινότητά μας χωρίς καμία συζήτηση ή διαβούλευση για το σχεδιασμό και τους σκοπούς τους. Είναι ακριβώς για αυτό το λόγο που είναι μάλλον μάταιο να περιμένουμε από τους δημιουργούς τους να σκεφτούν τα θέματα που ήδη αναφέρθηκαν. Άλλωστε, θεωρώ προφανές ότι για τους γκουρού της Silicon Valley και τους απανταχού θαυμαστές τους, δεν υπάρχει κανένας λόγος να συνεχίσουμε να αναζητούμε μόνοι μας απαντήσεις. Το αντίθετο ακριβώς επιδιώκουν: να εγκαταστήσουν ένα απόλυτα ελεγχόμενο μονοπώλιο της αλήθειας στο οποίο το ύψος της συνδρομής θα κρίνει την πρόσβαση στις κοινωνικά προσδιορισμένες «αλήθειες» των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων.

Θεωρητικά, ένα πρόγραμμα τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να χρησιμοποιηθεί όχι για να κλείσει ένα ερώτημα, αλλά για να το ανοίξει. Μπορεί επίσης να επισημάνει μια αντίφαση χωρίς να τη λύσει, να παρουσιάσει ανταγωνιστικές ερμηνείες και να υποστηρίξει την πρόσβαση στην πληροφορία χωρίς να υποκαταστήσει την προσπάθεια. Η διαφορά βρίσκεται στον σκοπό του σχεδιασμού. Άλλο εργαλείο βοηθά τον άνθρωπο να επιστρέψει στο κείμενο και άλλο εργαλείο του επιτρέπει να το παρακάμψει.

Το μέλλον της ανάγνωσης δεν θα κριθεί μόνο από τον αριθμό των βιβλίων, τις ώρες μπροστά σε μια οθόνη ή τη χρήση εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης. Θα κριθεί από το αν θα προστατεύσουμε τις διαδικασίες μέσα από τις οποίες ο άνθρωπος κάνει τη γνώση δική του. 

Έτσι, λοιπόν, μαζί με τη μάχη να ελέγξουμε και οριοθετήσουμε την ταχύτητα διάδοσης, τη σκοπιμότητα αλλά και το περιεχόμενο των εφαρμογών της τεχνητής νοημοσύνης στην καθημερινότητά μας, είναι απαραίτητο να πάρουμε και άλλες αποφάσεις. Χρειάζεται να αποφασίσουμε ποιες εργασίες πρέπει να παραμένουν ανθρώπινες επειδή οικοδομούν ικανότητα και αυτονομία. Η πρώτη ανάγνωση, η αρχική διατύπωση ενός επιχειρήματος, η ανάκληση χωρίς βοήθεια, η τεκμηρίωση και η αναθεώρηση ύστερα από κριτική δεν αποτελούν περιττά στάδια μέχρι την παραγωγή του τελικού κειμένου. Είναι ο πυρήνας της μαθησιακής διαδικασίας.

Χρειαζόμαστε θεσμούς που δεν θα αξιολογούν μόνο το αποτέλεσμα, αλλά και τη διαδρομή. Σχολεία και πανεπιστήμια που θα ζητούν από τον μαθητή να εξηγεί πώς έφτασε σε ένα συμπέρασμα. Δημόσιες υπηρεσίες που θα χρησιμοποιούν συστήματα τεχνητής νοημοσύνης χωρίς να καταργούν την αιτιολογία και την ανθρώπινη ευθύνη. Εργαλεία που θα εμφανίζουν τις πηγές, τις αβεβαιότητες και τις εναλλακτικές ερμηνείες, αντί να παρουσιάζουν κάθε απάντηση με την ίδια αδιατάρακτη αυτοπεποίθηση.

Το μέλλον της ανάγνωσης δεν θα κριθεί μόνο από τον αριθμό των βιβλίων, τις ώρες μπροστά σε μια οθόνη ή τη χρήση εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης. Θα κριθεί από το αν θα προστατεύσουμε τις διαδικασίες μέσα από τις οποίες ο άνθρωπος κάνει τη γνώση δική του. Και η απάντηση σε ένα δύσκολο ερώτημα γίνεται πραγματικά δική μας όχι όταν κάποιος μας την δώσει γρήγορα, αλλά όταν μας επιτραπεί να διανύσουμε, στο χρόνο μας και κοπιαστικά, την απόσταση μέχρι αυτήν.

Γιατί, όπως έγραψε και ο Τζόις, «Το σημαντικό δεν είναι αυτό που γράφουμε, αλλά το πώς γράφουμε, και κατά τη γνώμη μου ο σύγχρονος συγγραφέας πρέπει να είναι πριν από όλα ένας άνθρωπος διατεθειμένος να ριχτεί στην περιπέτεια και να διατρέξει οποιονδήποτε κίνδυνο, και να είναι προετοιμασμένος, στην ανάγκη, να αποτύχει στην προσπάθειά του. Με άλλα λόγια, πρέπει να γράφουμε επικινδύνως…»

* Ο ΑΝΤΩΝΗΣ ΜΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ είναι σύμβουλος κυκλικής οικονομίας και συγγραφέας. Τα βιβλία του κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Τόπος.

Αναφορές

¹ Όλα τα αποσπάσματα που σχετίζονται με τον Τζέιμς Τζόις προέρχονται από το βιβλίο Επικίνδυνη γραφή – σκέψεις για τη ζωή, την τέχνη, τη λογοτεχνία, εκδόσεις Πατάκη.