banksy 390x260

Του Σωτήρη Βανδώρου

Έχει γίνει έννοια πασπαρτού. Έχει αναγορευτεί σε αιτία όλων των δεινών. Όποιο κι αν είναι το πρόβλημα, ο νεοφιλελευθερισμός φταίει! Θυμίζει την άλλη λέξη που όλα τα σφάζει κι όλα τα μαχαιρώνει, τον λαϊκισμό. Διαλέγετε και παίρνετε ανάλογα με τις ιδεολογικές σας προτιμήσεις και τις πολιτικές σας συμπάθειες. Έτσι (όπως ακριβώς και για τους αρνητές της χρησιμότητας της έννοιας του λαϊκισμού), η κατάχρηση και η υπερδιαστολή της έννοιας οδηγεί ορισμένους να ισχυριστούν ότι στερείται αναλυτικής αξίας, ίσως και νοήματος συνολικά. Ας πούμε, κάποιοι θα μας πουν δηκτικά ότι ο νεοφιλελευθερισμός είναι ο τελευταίος που μπορεί να ενοχοποιηθεί για την οικονομική μας κρίση (παρά το γεγονός ότι αυτό ακριβώς έχει υποστηριχθεί κατά κόρον): αν οι πολιτικές που ασκούνταν από τις ελληνικές κυβερνήσεις ήταν στ’ αλήθεια νεοφιλελεύθερες, τότε δεν θα φτάναμε ποτέ στα πρόθυρα της χρεωκοπίας· διότι αν κάτι εχθρεύεται ο νεοφιλελευθερισμός, θα μας θυμίσουν, είναι οι «υπέρογκες» δημόσιες δαπάνες, τα χρέη και τα ελλείμματα. Είναι στ’ αλήθεια έτσι;

Μπορούμε να (ξανα)στοχαστούμε το ζήτημα με τη συνδρομή της Wendy Brown, η οποία βεβαίως, όπως μας προϊδεάζει κι ο τίτλος του βιβλίου της –Η καταστροφή του δήμου–, λαμβάνει μια πολιτικά στρατευμένη στάση εναντίον του. Αυτό ωστόσο δεν θίγει την ποιότητα της επιχειρηματολογίας της. Για να πάμε κατευθείαν στο ψαχνό, η συγγραφέας τονίζει εμφατικά ότι θα ήταν λάθος να περιστείλουμε την έννοια στο πεδίο της οικονομικής πολιτικής. Αυτό θα ήταν τόσο περιοριστικό ώστε τελικά να ισοδυναμεί με καθαρή παρανόηση. Αντίθετα, πρέπει να προσεγγιστεί ως ένα δόγμα (με την ευρεία έννοια του όρου), κι ακόμα γενικότερα ως ένας τύπος ορθολογικότητας (κι ένας σύστοιχος τύπος λόγου – discourse) ο οποίος επιδιώκει να επιβάλλει τις νόρμες του σε όλα τα πεδία του ανθρώπινου βίου στα οποία και εμφιλοχωρεί με πολλαπλές μορφές, συχνά ανεπίγνωστα ή ανεπαίσθητα. 

Για την καταγωγή του φαινομένου

Προσβάλλει τις δημοκρατικές αρχές, την αρετή του πολίτη, την έννοια του δημόσιου αγαθού, αλλά και πολιτισμικές κατακτήσεις του διαφωτισμού και της νεωτερικότητας όπως αυτές της πνευματικής καλλιέργειας και της εγκύκλιας μόρφωσης.

Σε αυτή την προοπτική η καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης στο Berkeley καταπιάνεται με την καταγωγή του φαινομένου, με θεωρητικές επεξεργασίες και πολιτικές εφαρμογές του (καθώς και τη συνάφεια μεταξύ τους) αποδίδοντας έμφαση στους τρόπους με τους οποίους ο νεοφιλελευθερισμός προσβάλλει τις δημοκρατικές αρχές, την αρετή του πολίτη, την έννοια του δημόσιου αγαθού, αλλά και πολιτισμικές κατακτήσεις του διαφωτισμού και της νεωτερικότητας όπως αυτές της πνευματικής καλλιέργειας και της εγκύκλιας μόρφωσης. Εδώ δεν θα παρακολουθήσουμε βήμα-βήμα την επιχειρηματολογία της, εστιάζοντας αντ΄ αυτού επιλεκτικά σε ορισμένα από τα κυριότερα σημεία.

Το βιβλίο μπορεί να διαβαστεί και ως μια εκτενής συμπλήρωση και μερική αναθεώρηση της διαπραγμάτευσης του Μισέλ Φουκώ επί του νεοφιλελευθερισμού, με αναφορά κατεξοχήν στις διαλέξεις του στο Collège de France του 1978-79 (Η γέννηση της βιοπολιτικής, εκδ. Πλέθρον), αν και είναι και κάτι παραπάνω από αυτό. Η κύρια θέση την οποία η Brown υιοθετεί απ’ τον Φουκώ και την επανεπεξεργάζεται είναι πως ο νεοφιλελευθερισμός αναγορεύει τις γενικές αρχές της οικονομίας της αγοράς σε αρχές της τέχνης/τεχνικής της διακυβέρνησης (κι εδώ: διακυβέρνηση με μια πολύ ευρεία έννοια). Αυτό, μεταξύ άλλων, θα πει ότι το κράτος δεν προβαίνει σε κάποια κίνηση καταρχάς απόσυρσης ή έστω περιορισμού της ανάμειξής του στην οικονομία (κατά τις επιταγές του κλασικού φιλελευθερισμού), αλλά λειτουργεί ως «ρυθμιστής της αγοράς επί της κοινωνίας». Πιο συγκεκριμένα, το κράτος εγκολπώνεται και θέτει ενεργητικά σε εφαρμογή την (πολιτική, εν τέλει) ορθολογικότητα του νεοφιλελευθερισμού όχι μόνο με το να καταστήσει την οικονομία σε πρωταρχικό αντικείμενο των πολιτικών του, αλλά, επιπλέον (κι αυτό είναι εξίσου αν όχι περισσότερο σημαντικό), με το να αναγορεύσει σε πρότυπο τις αρχές της οικονομίας και να μετατρέπει σε αγοραία όλα τα πεδία. Εδώ, λοιπόν, εξίσου για Φουκώ και Brown, ο νεοφιλελευθερισμός μετασχηματίζει ριζικά τον κλασικό φιλελευθερισμό προς τον οποίο αντίκειται. Για τους κλασικούς φιλελεύθερους, το κράτος πρέπει να κυβερνήσει εξαιτίας της αγοράς, κάτι που περιλαμβάνει και δευτερογενείς παρεμβάσεις του σε σχέση με τις επαχθείς επιπτώσεις της, π.χ. αντιμετώπιση της φτώχειας και της ανεργίας. Για τους νεοφιλελεύθερους, το κράτος πρέπει να κυβερνήσει για την αγορά (δηλαδή για να την υπηρετήσει και όχι για να την αντισταθμίσει). Αυτό οδηγεί σε πολύ διαφορετικές κατευθύνσεις. Ας πούμε, με το νεοφιλελεύθερο φίλτρο, η κοινωνική πολιτική εμφανίζεται εκ προοιμίου κι αθεράπευτα κοστοβόρα και αντιπαραγωγική (εν τέλει: ανορθολογική) εφόσον παρεμποδίζει την αέναη οικονομική ανάπτυξη.

banksy2Ακόμη περισσότερο, ο νεοφιλελευθερισμός επιχειρεί να εμφιλοχωρήσει σε όλες τις σχέσεις και συμπεριφορές με το να μετατρέπει τα πάντα σε μεγέθη της οικονομίας (π.χ. «ανθρώπινο κεφάλαιο»), να τα ρυθμίζει βάσει των δικών του αρχών (π.χ. «ανταγωνισμός») και να τα αποτιμά με τα δικά του μέτρα και σταθμά (π.χ. «απόδοση επένδυσης»). Σωρευτικά, το νεοφιλελεύθερο σχέδιο έχει επιπτώσεις επιστημολογικές (τι συνιστά έγκυρη γνώση, τι αξιώνει καθεστώς αλήθειας) και οντολογικές (πώς κατανοώ την ίδια την ουσία της ύπαρξής μου και τη σχέση μου με τον κόσμο) έτσι ώστε να κατασκευάζει έναν συγκεκριμένο τύπο ανθρώπου, τον homo economicus. Η αμερικανίδα πανεπιστημιακός και διανοούμενη αφιερώνει πολλές σελίδες με αναφορά και σε εμπειρικά παραδείγματα με τα οποία αφενός τεκμηριώνει την ανάλυσή της, αφετέρου εκδηλώνει τη βαθύτατη ανησυχία της (θα ξεχώριζα τη διαπραγμάτευσή της του σκεπτικού συγκεκριμένης απόφασης δικαστή το οποίο γενικεύει προκειμένου να δείξει πώς η νεοφιλελεύθερη κοσμοθεώρηση διεισδύει και στο χώρο του Δικαίου). Ας πούμε, εντοπίζει (και) στη συρρίκνωση των ανθρωπιστικών σπουδών στα πανεπιστήμια την επενέργεια του νεοφιλελευθερισμού. Ολοένα και περισσότερο η χρηματοδότηση σε τομείς που δεν έχουν προφανές κι ευθύ οικονομικό αντίκτυπο περιορίζεται στη βάση κριτηρίων άμεσου κόστους-οφέλους. Αλλά και οι φοιτητές τείνουν να επιλέγουν σπουδές με τις οποίες (εκτιμούν ότι) θα έχουν γρηγορότερη «απόσβεση» των πόρων που επενδύουν (σε χρήμα και χρόνο), μπαίνοντας στη θέση του επενδυτή (του εαυτού τους ως ανθρώπινου κεφαλαίου).

Η Brown αντιτείνει στον homo economicus τον homo politicus, τον οποίο συνδέει με τη δημοκρατία και την έννοια του πολίτη...

Η Brown αντιτείνει στον homo economicus τον homo politicus, τον οποίο συνδέει με τη δημοκρατία και την έννοια του πολίτη (κάτι που δεν απασχόλησε τον Φουκώ), έναν ανθρώπινο τύπο που δεν αναγάγει τα πάντα σε οικονομικά μεγέθη, δεν διακατέχεται μονομερώς από το πνεύμα της κτητικότητας, δεν βλέπει τους πάντες ανταγωνιστικά, αλλά υιοθετεί συλλογικές αξίες και κατανοεί την έννοια του κοινωνικού αγαθού. Μολονότι ίσως στο βιβλίο εντοπίζεται κάποια μονομέρεια ή και υπερβολές ως προς ορισμένες γενικεύσεις, ιδίως ως προς την υποτίμηση αντίρροπων δυνάμεων που αναπτύσσονται προς το νεοφιλελευθερισμό, είναι παρόλα αυτά αξιοδιάβαστο. Κι ας μου επιτραπεί να συμπληρώσω στο πνεύμα του μια επαναλαμβανόμενη χρόνο το χρόνο προσωπική παρατήρηση που δεν παύει να με αναστατώνει κάθε φορά: Σε πανεπιστημιακό μάθημα που εξετάζονται διάφορες πολιτικές θεωρίες, η θέση ότι το εγωιστικό συμφέρον, η κτητικότητα και ο ανταγωνισμός συνιστούν οιονεί ανθρωπολογικές σταθερές περνάει συνήθως ασχολίαστη, ενώ, σε αντιδιαστολή, η υπεράσπιση μιας αλληλέγγυας κι εξισωτικής κοινωνίας προκαλεί πάντα κάποιες αντιρρήσεις: «Μα, αυτό δεν είναι αξιοκρατικό», «μα, δεν είναι ρεαλιστικό»…

* Ο ΣΩΤΗΡΗΣ ΒΑΝΔΩΡΟΣ είναι λέκτορας Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου.

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Ο νεοφιλελευθερισμός διέπει την κοινή λογική, μια εξευγενισμένη και περίπλοκη κοινή λογική, μια αρχή της πραγματικότητας που ανακατασκευάζει θεσμούς και ανθρώπους παντού όπου εφαρμόζεται, φωλιάζει και επιβεβαιώνεται. Φυσικά, υπάρχουν επιπλοκές, όπως διαδηλώσεις και συγκρούσεις με την αστυνομία, εξαιτίας της ιδιωτικοποίησης δημόσιων αγαθών, της επίθεσης εναντίον των συνδικάτων, των περικοπών στις δημόσιες υπηρεσίες. Όμως ο νεοφιλελευθερισμός είναι μάλλον πιο κοντά στους τερμίτες παρά στα λιοντάρια. Η συλλογιστική του εισδύει αργά και σταθερά στους εργασιακούς χώρους, στα σχολεία, στις δημόσιες υπηρεσίες, στον κοινωνικό και πολιτικό λόγο και προπάντων στο υποκείμενο» (σελ. 48).

exof neofileleΗ καταστροφή του δήμου
Η λαθραία επανάσταση του νεοφιλελευθερισμού
Wendy Brown
Μτφρ. Σώτη Τριανταφύλλου
Εκδόσεις Πατάκη 2017
Σελ. 420, τιμή εκδότη € 19,70

 politeia link

 ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ WENDY BROWN  

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Δημοκρατία & φιλελευθερισμός: Μαζί ή χώρια;

Δημοκρατία & φιλελευθερισμός: Μαζί ή χώρια;

Του Σωτήρη Βανδώρου

Σήμερα οι δυτικές φιλελεύθερες δημοκρατίες δεν διάγουν και τις καλύτερες των ημερών. Η δυσανεξία που νιώθουν οι πολίτες για τη λειτουργία των θεσμών και την ικανότητα του πολιτικού προσωπικού να ανταποκρίνε...

Θέλουμε πολίτες, όχι χρήσιμες μηχανές

Θέλουμε πολίτες, όχι χρήσιμες μηχανές

Του Σωτήρη Βανδώρου

Η γνώση, η καινοτομία, η τεχνολογία συνιστούν πολύτιμους πόρους στο πλαίσιο του αδυσώπητου οικονομικού ανταγωνισμού μεταξύ των κρατών. Και πολλά από αυτά επιχειρούν να ε...

Δημοκρατία χωρίς δήμο;

Δημοκρατία χωρίς δήμο;

Του Σωτήρη Βανδώρου

«Καθώς οι ριζοσπαστικές οικονομικές μεταρρυθμίσεις τους έχασαν τη λαϊκή υποστήριξη, άρχισαν να λένε πως ο μέσος άνθρωπος δεν ήταν σε θέση να πάρει αποφάσεις ζωτικής οικ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ιστορίες από την «Πολιτεία» των βιβλίων: Ο Μάνος Κοντολέων θυμάται...

Ιστορίες από την «Πολιτεία» των βιβλίων: Ο Μάνος Κοντολέων θυμάται...

Ένα πορτρέτο του βιβλιοπωλείου «Πολιτεία» πολυπρισματικό, φιλοτεχνημένο από τις αφηγήσεις και τις ιστορίες συγγραφέων και μεταφραστών. Σήμερα, ο συγγραφέας Μάνος Κοντολέων.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η σχέση όλων μας με την ανάγνω...

1ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: Αναλυτικό πρόγραμμα εκδηλώσεων και συζητήσεων

1ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: Αναλυτικό πρόγραμμα εκδηλώσεων και συζητήσεων

Αυτό είναι αναλυτικά το ιδιαίτερα πλούσιο πρόγραμμα εκδηλώσεων αλλά και θεματικών συζητήσεων που θα λάβουν χώρα στη διάρκεια των πέντε ημερών, 29 Ιουνίου - 3 Ιουλίου, στο 1ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων. 

Επιμέλεια: Book Press

Πρόγραμμα Εκ...

«Ίνκουμπους» του Βαγγέλη Γιαννίση – Θρίλερ για γερά στομάχια

«Ίνκουμπους» του Βαγγέλη Γιαννίση – Θρίλερ για γερά στομάχια

Για το αστυνομικό μυθιστόρημα «Ίνκουμπους», του Βαγγέλη Γιαννίση (εκδ. Διόπτρα).

Της Κατερίνα Σιδέρη

Το Ίνκουμπους του Βαγγέλη Γιαννίση αποτελεί τη συνέχεια μιας σειράς βιβλίων μυστηρίου και θρίλερ του συγγραφέα, με κεντρικό ήρωά τους τον επιθεωρητή Άντερς. Τούτη τη φορά ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα των Stephen King & Peter Straub «Το φυλαχτό» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Ιουνίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2

...
«Το τραγούδι της γοργόνας» της Σαρµέιν Κλιφτ (προδημοσίευση)

«Το τραγούδι της γοργόνας» της Σαρµέιν Κλιφτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Charmian Clift «Το τραγούδι της γοργόνας» (μτφρ. Φωτεινή Πίπη), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 9 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Κάλυμνος μας αποκαλύφθηκε σταδιακά. Εκ π...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

Επιλογή 30 βιβλίων non fiction, τα οποία κυκλοφόρησαν τους προηγούμενους μήνες: Ιστορία, φιλοσοφία, πολιτική και διανόηση, έμφυλη βία και δικαιώματα και, βέβαια, Μικρασιατική Καταστροφή. Και στο τέλος, μια ιδιαίτερη πρόταση μεταφρασμένης λογοτεχνίας.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...
Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

To 2021 ήταν η χρονιά της μαύρης λογοτεχνίας. Το βραβείο Νόμπελ αλλά και το γαλλικό Γκονκούρ απονεμήθηκαν σε συγγραφείς που γεννήθηκαν στην Αφρική αλλά βρήκαν φωνή στις χώρες που μετανάστευσαν. Τα βραβεία επισφράγισαν μια ευρύτερη αύξηση του ενδιαφέροντος για έργα μαύρων συγγραφέων, κυρίως Αμερικανών, που τους ανακα...

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ