«13ος άθλος» του Δημήτρη Πασσά – Ήρωες ενάντια στους δαίμονές τους, σε μια παράσταση για τον μύθο και τη βία

Είδα, στο θέατρο «Σταθμός», την ξεχωριστή, ιδιότυπη θεατρική παράσταση «13ος Άθλος», σε κείμενο και σκηνοθεσία του Δημήτρη Πασσά. Το έργο παρουσιάστηκε στο Μουσείο Αιγών, στη Βεργίνα, στο πλαίσιο του θεσμού του Υπουργείου Πολιτισμού «Όλη η Ελλάδα ένας πολιτισμός». Παρά την έντονη πατίνα νατουραλισμού που το διατρέχει, το έργο εξελίσσεται σε ένα είδος σύγχρονου «νουάρ» – χωρίς την ακριβή νοηματοδότηση του όρου, δεδομένου ότι οι ήρωες κινούνται σε ουδέτερο τόπο και χρόνο, σ’ ένα αστικό τοπίο που τους αλλοτριώνει και τους φέρνει στο μεταίχμιο της βίας, μιας υποφώσκουσας βίας που δεν πραγματώνεται, αλλά επαπειλείται ως το τέλος.

Τα πρόσωπα είναι πέντε: ο σαραντάρης Ηρακλής, η τριαντάρα Δήμητρα, η πενηνταπεντάρα Βάσω, ο τριανταπεντάρης γιος της Βάσως, ο Μαρίνος και ο εξηντάρης Φάνης.

Αποστασιοποίηση και αλληγορία

Η παράσταση ανοίγει με μπρεχτικό τρόπο, μ’ ένα τραγούδι του Γιώργου Δούσου που ερμηνεύει ο Μάκης Παπαδημητρίου, και που με σαφείς επιρροές από τον «Τελευταίο σταθμό» το Σεφέρη περνά σε μιαν υπαρξιακή/πολιτική δήλωση:

«Στα σκοτεινά βαδίζουμε / Στο φόντο προχωράμε
Κι από μακριά τα θαύματα / Που χτίσαμε κοιτάμε
Αγάλματα θαυμάζουμε / Εικόνες προσκυνάμε
Στις τσακισμένες πλάτες μας / Σηκώσαμε τον κόσμο
Με τα γυμνά τα χέρια μας / Ανοίξαμε τον δρόμο
Για να περάσουν οι ήρωες / Οι πρώτοι κι οι μεγάλοι
Μη σηκωθούν τα πόδια / Να χτυπήσουν το κεφάλι
Οι ήρωες οι αφανείς / Που δεν τους ρώτησε κανείς
Οι πάμφτωχοι οι συγγενείς / Η απόστασή μας αχανής –
Δεν θα μας γράψουν τα βιβλία / Θα μας ξεχάσει η ιστορία».

Τα πρότυπα της εποχής μας είναι βίαια, γι’ αυτό και το έργο (που δύσκολα θα το χαρακτήριζα ρεαλιστικό) κρατά σταθερή σύνδεση με το ολοένα επικρεμάμενο μαχαίρι της βίας. Αυτή η βία είναι πολλών λογιών: ατομική, συνειδησιακή, κοινωνική, πολιτική, και αφορά με κάποιον τρόπο και τους πέντε ήρωες του έργου. Κρατώντας τον θεατή σε μια σκόπιμη αποστασιοποίηση, ο συγγραφέας συνδέει τους χαρακτήρες μεταξύ τους σε όλους τους συνδυασμούς. Καθένας τους διατηρεί ένα σταθερό ηθικό πορτραίτο, όμως η καθαρή συνείδηση κάποιων έρχεται σε καταφανή αντίθεση με το προσωπικό συμφέρον, την ιδιοτέλεια και την αναλγησία κάποιων άλλων.

«Τέκνα θνητών, χωρίς διδασκάλους»

Η περίπτωση της πιο καθαρής συνείδησης είναι αυτή του σαραντάχρονου Ηρακλή, ενός ρομαντικού (ίσως και αιθεροβάμονα) καθηγητή φιλολογίας. Ο Ηρακλής διδάσκει λογοτεχνία και μυθολογία στο σχολείο, πιστεύοντας ακράδαντα πως με τη διδασκαλία του είναι σε θέση ν’ αλλάξει τον κόσμο. Μοιάζει με φιγούρα που έρχεται από τη γαλλική λογοτεχνία του κλασικισμού. Κάθε φορά που πηγαίνει τα κοινόχρηστα στην κυρία Βάσω, της μιλά και για ένα διαφορετικό πρόσωπο της Μυθολογίας:

ΗΡΑΚΛΗΣ Αυτό που σκέφτηκε ο Ηρακλής, αυτό που ονειρεύτηκε, που σχεδίασε, δούλεψε, έσκαψε κι ίδρωσε, όλη η πόλη, όλοι μαζί οι άνθρωποι, ή τέλοςπάντων κάποιοι άνθρωποι, πήρε μια μυθική διάσταση. Μυθική διάσταση. Γιατί, ας πούμε, ένα φράγμα, δεν μπορεί να το φτιάξει ένας άνθρωπος μόνος του.

ΒΑΣΩ Ναι, η δύναμη των πολλών.

ΗΡΑΚΛΗΣ Ναι, Βάσω. Βάσω, ναι. Η δύναμη των πολλών κι η δύναμη των μυαλών. Γιατί ο Ηρακλής δεν άγγιξε καν την κοπριά, απλώς άλλαξε κατεύθυνση στο ποτάμι. Ε; Δες κι αυτό.

Απευθύνεται με τρυφερότητα στο σκυλί του, που είναι καλύτερο και από άνθρωπο, είναι ο σύντροφός του στη ζωή, και του λέει: «Τα τέρατα μας τρομάζουν, ακούς, Τόρα; Μας θυμίζουν ότι δεν ξέρουμε ποιοί πραγματικά είμαστε. Πώς θα ήταν αν είχες τρία κεφάλια, σαν τον Κέρβερο; Πάλι υπέροχη θα ήσουν. Τέρας τρυφερότητας». Καθώς βγάζει βόλτα στο πάρκο την Τόρα, συναντιέται με τον εξηντάχρονο Φάνη (τον κουνιάδο της κυρίας Βάσως), που βγάζει βόλτα το δικό του σκυλί, τον Λύκο, ένα σκυλί ολόιδιο με την Τόρα.

Ο Φάνης ισχυρίζεται πως παίζει σαξόφωνο στη Φιλαρμονική της Αστυνομίας, αλλά στην πραγματικότητα είναι υψηλόβαθμος αξιωματικός στο Τμήμα Ανάλυσης της Υπηρεσίας Πληροφοριών. Ο Κώστας Φιλίππογλου δίνει γνήσια ένταση στον ρόλο αυτού του κρατικού πράκτορα, είναι ιδιαίτερα σαρκικός και «παρών» στη σκηνή και σε κάποια σημεία σοκάρει με την ωμότητα του χαρακτήρα που υποδύεται. Στον ρόλο του Ηρακλή, ο Μάνος Καρατζογιάννης βγάζει επί σκηνής όλη την ευαισθησία και το ταλέντο του, δημιουργώντας έντονη αντίστιξη προς τους δύο άλλους ανδρικούς χαρακτήρες του έργου.

«Ο αφέντης μια χαρά είναι! Εμείς δεν είμαστε!»: Το βαρύ φορτίο των γυναικών

Στο κρεοπωλείο ενός σουπερμάρκετ εργάζονται η κυρία Βάσω και η νεότερή της Δήμητρα. Ο Νάσσης, ο ιδιοκτήτης του σουπερμάρκετ, έχει κουμπάρο έναν υπουργό και συνασπίζεται με τους άλλους ιδιοκτήτες εις βάρος των εργαζομένων, επιστρατεύοντας κομπίνες και (ακόμη και) μαχαιροβγάλτες για να κανονίσει τις «business» του. Η κυρία Βάσω είναι μαχητική συνδικαλίστρια, σκοπεύει να εναντιωθεί στα συμφέροντα των μεγάλων trusts και στρατολογεί τη Δήμητρα σε γενική συνέλευση του κλάδου.

Όσο για τη Δήμητρα, αυτή έχει υπάρξει μαθήτριά του Ηρακλή (όπως και ο chief executive officer μιας εταιρείας): από τον ίδιο δάσκαλο έχουν βγει πολύ διαφορετικά παιδιά. Η Δήμητρα ανήκει στην κατηγορία των ευαίσθητων ανθρώπων και βρίσκεται στην ίδια όχθη με τον πρώην δάσκαλό της. Όταν προσκαλείται στη γενική συνέλευση, δηλώνει ότι εκείνη την ώρα έχει ραντεβού με τον γιατρό (δεν διευκρινίζει την ειδικότητα του γιατρού) – ωστόσο, στις σκηνές όπου μονολογεί, θέτει ξεκάθαρα το δίλημμά της σχετικά με την έκτρωση, αγγίζοντας με τα χέρια της το ωμό κρέας:

ΔΗΜΗΤΡΑ Αυτά που αηδιάζουν τον κόσμο, δεν τον πειράζει να γίνονται, αρκεί να μην τα βλέπει, αρκεί να τα κάνει άλλος. Να μπορεί αυτός να κόβει την μπριζόλα στο πιάτο αφού η μπριζόλα έχει ήδη αποκοπεί από το σώμα. Μοσχαρίσιος κιμάς – Αγελαδινό γάλα. Χοιρινή σπάλα – Πέππα το γουρουνάκι. Το έμβρυο μιας ημέρας είναι άνθρωπος, αλλά τα νεκρά παιδιά στον πόλεμο είναι παράπλευρες απώλειες (...) Η γυναίκα έχει φτάσει σ' εκείνο το σημείο που ακόμα και οι ήρωες αποδέχονται τον φόβο. Θέλει να αποσυρθεί για λίγο απ' αυτόν τον κόσμο, όπως ένας χαρτοπαίκτης που δεν του 'ρχεται καλό χαρτί. Προσπαθεί να το αποφύγει. Το ξέρει. Αλλά η πραγματικότητα θα την υποχρεώσει να πάρει μια απόφαση. Αλλιώς, η ίδια η απόφαση θα πάρει εκείνην. Να μπορούσε να σταματήσει τον χρόνο, να μην πάρει απόφαση ποτέ (...) Η γυναίκα αναρωτιέται τι να κάνει. Νιώθει στα χέρια τη σάρκα. Κρέας αυτή – κρέας κι εκείνη. Γίνονται ένα. Πού σταματάει το όριο της ζωής; Ποιός χαράζει το όριο; Το μαχαίρι; Το χέρι που κρατά το μαχαίρι; Το μυαλό που διατάζει το χέρι; Ποιος αποφασίζει αν η επόμενη κίνηση είναι κατόρθωμα ή φρικαλεότητα; (...) Πρέπει να αλλάξω κάτι. Να φύγω. Από τις μέρες αυτές, τις ίδιες· την πόλη, τη δουλειά, το μισθό, το διαμέρισμα, το δρόμο, τον τάφο, το γκρίζο, το γκρίζο, τόσο γκρίζο και καθόλου πράσινο. Δεν γίνεται να μην ελπίζεις τίποτα από τη ζωή, για να μην τη βάζεις σε κίνδυνο. Δεν γίνεται να ζεις σαν νεκρός, για να καταφέρεις να μην πεθάνεις. Τι ζωή είναι αυτή; Ούτε ένας ήρωας δεν θα την άντεχε. Η ζωή που πρέπει να αποφασίσω αν θα φέρω στον κόσμο είναι η δική μου.

Στον δύσκολο και εύθραυστο ρόλο της Δήμητρας, η Ηλέκτρα Φραγκιαδάκη δίνει τον καλύτερό της εαυτό. Πρόκειται για μια ηθοποιό με πολύ μεγάλη ερμηνευτική γκάμα, όπως απέδειξε στον ρόλο της Εστέρ, στην παράσταση του Παπακωνσταντίνου «Βίκτορ, ή τα παιδιά στην εξουσία». Στον ρόλο της κυρίας Βάσως, η Φανή Παναγιωτίδου ερμηνεύει δυναμικά, σκληρά και τρυφερά ταυτόχρονα, επιβάλλοντας τη μορφή της – αντίστοιχη ήταν και η ερμηνεία της στον ρόλο της νευροχειρουργού στο έργο του Νικ Πέιν «Ελεγεία της μνήμης», καθώς και στο έργο του Χριστοδούλου «Στην παλιά εθνική».

«Το καθαρό μέτωπο είναι συνήθως ιδρωμένο».

Η κυρία Βάσω έχει κάνει έναν γιο, τον Μαρίνο, με τον αδελφό του Φάνη, που τώρα έχει πεθάνει, και έχει και ένα εξάχρονο εγγόνι απ’αυτόν. Ο μακαρίτης είχε συνδέσει το όνομά του με τον υπόκοσμο της πόλης αυτής: μακελειό, εξαγορές, οργανωμένο έγκλημα. Ο γιος του, ο Μαρίνος, είναι «βαρύ πεπόνι»: βρίσκεται σε αποφυλάκιση με αναστολή γιατί θεωρήθηκε συνεργός στις υποθέσεις του πατέρα του. Τώρα αθλείται, προπονείται συστηματικά και αυτό είναι το προσωπικό του στοίχημα, ο προσωπικός του άθλος. Όμως, απ’ ό,τι φαίνεται, στο πίσω μέρος της υπόθεσης υπάρχουν σκοτεινά σημεία που πρόκειται να λυθούν με αυτοδικία, λίγο μετά από τη γενική συνέλευση όπου, υποτίθεται, τα αφεντικά θα συνεννοηθούν με το εργατικό προσωπικό και θα ληφθούν κάποια (πολιτισμένα) μέτρα επίλυσης των διαφορών. Κατά βάθος, όμως, στις προθέσεις των κεφαλαιούχων δεν υπάρχει ίχνος πολιτισμού. Μετά την προπόνηση ο Μαρίνος φεύγει για τη δουλειά του και ο Φάνης τον παρακολουθεί διακριτικά και, σαν άλλος Μεφιστοφελής, του θέτει ως δίλημμα/άθλο μια δολοφονία/ξεκαθάρισμα λογαριασμού με ένα «εννιάρι γκλοκ με σιγαστήρα»:

ΦΑΝΗΣ Αποφασίζεις προς τα πού θα πας. Αν θα πεις ναι ή όχι. Εσύ, ας πούμε, θες να πάρεις εκδίκηση. 

ΜΑΡΙΝΟΣ Δεν θέλω.

ΦΑΝΗΣ Θες να βγάλεις από πάνω σου αυτό το βάρος, αλλά θα ήθελες να μην το θέλεις. Θέλεις να γυρίσεις πίσω αλλά θέλεις και να ξεκινήσεις από την αρχή. Ο μικρός πόσων χρονών είναι;

ΜΑΡΙΝΟΣ Πες μου τι θέλεις.

ΦΑΝΗΣ Να κανονίσεις ένα ραντεβού. Με τον Ψηλό.

(ο Μαρίνος κουνάει αρνητικά το κεφάλι)

Ένα ραντεβού. Τελευταίο. Εγώ δεν μπορώ να το κάνω. Εσύ είσαι αλλιώς. Εσύ πατάς κι εδώ κι εκεί.

ΜΑΡΙΝΟΣ Όχι.

ΦΑΝΗΣ Μαλάκας είσαι, μου φαίνεται, σαν τον πατέρα σου.

(ο Μαρίνος κάνει σαφές με το σώμα του ότι μπορεί να γίνει βίαιος και -το κυριότερο- να φύγει.)

Καλά, καλά, άσ' τον μαλάκα τον πατέρα σου εκεί που είναι. Εντάξει, μη λέμε πολλά. Μίλα στον Ψηλό. Βρες ένα τρόπο να ξαναμπείς στη φάση. Κάνε ένα, δύο, τρία, πέντε, δώδεκα πράγματα για αυτόν, ό,τι σου πει. Να ξαναδέσει το γλυκό. Και μετά, ένα ραντεβού. Δεν σού ζητάω πολλά. Ένα ραντεβού με τον Ψηλό να τα κανονίσουμε όλα να τελειώνουμε.

«Όποιον δρόμο κι αν πάρω, νιώθω ότι κάνω άθλο»

Μια στραβοτιμονιά στην υπόθεση και όλα τα σχέδια των δυνατών πέφτουν στο κενό. Το θύμα είναι ο σύντροφος του Φάνη, το σκυλί αυτό που φέρει το όνομα «Λύκος». Καθένας διαπιστώνει, στην τελική σκηνή των παράλληλων μονολόγων, ότι η μοίρα του έχει μια ειρωνική τροπή. Ο πιο χαρακτηριστικός είναι ο μονόλογος του Μαρίνου, που φέρει ενστιγματικά ένα είδος οικογενειακής κατάρας, αναπαράγοντας αταβιστικά το κακό παράδειγμα του πατέρα του. 

ΜΑΡΙΝΟΣ Από μικρό παιδί, ακούω για ήρωες, για γίγαντες που κουβαλούν στις πλάτες τους τον κόσμο, τον ουρανό και το στερέωμα. Τώρα πια, θυμάμαι αυτές τις ιστορίες· λέω αυτές τις ιστορίες. Και χαμογελάω. Παίρνω μια βαθιά ανάσα, και για λίγο, ξεκουράζεται το πικραμένο μου σαρκίο, το ταλαίπωρο, που κουβαλά τον κόσμο.

Στον ρόλο του Μαρίνου, ο Μιχάλης Θεοφάνους λειτουργεί περισσότερο ως ευσταλής παρουσία με μια «macho» χροιά, παρά ως ηθοποιός. Ίσως αυτή πρέπει να είναι και η σωστή υπόδυση του συγκεκριμένου ρόλου. Γενικά, η παράσταση του κύριου Πασσά, παρά το μυστήριο από το οποίο εμφορείται, έχει αναμφίβολα δυνατή ατμόσφαιρα. Ο κάθε ήρωας φέρει με σαφήνεια τα δικά του γνωρίσματα, αλλά επιδίδεται και σ’ έναν απολύτως προσωπικό αγώνα που κατά κάποιον τρόπο τον συνδέει με τους υπόλοιπους. Τα ζώα που συντροφεύουν τους χαρακτήρες της ιαπωνικής μυθολογίας (ο σκύλος, ο πίθηκος κι ο φασιανός) συμβολίζουν την πίστη, την ευφυΐα και το θάρρος που απαιτούνται για να γλιτώσει ο άνθρωπος από τους δαίμονές του.

Αντίστοιχα στον δυτικό κόσμο, όπως δηλώνει η φωνή off του Μάκη Παπαδημητρίου: «Εμείς, τέκνα θνητών, δίχως δασκάλους, με δικιά μας μόνο θέληση μ’ επιμονή κι επιλογή και βάσανα, γίναμε αυτό που γίναμε».

 * Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου και χορού.

Κείμενο - σκηνοθεσία: Δημήτρης Πασσάς
Ερμηνεύουν: Μιχάλης Θεοφάνους, Μάνος Καρατζογιάννης, Φανή Παναγιωτίδου, Κώστας Φιλίππογλου, Ηλέκτρα Φραγκιαδάκη
Σχεδιασμός σκηνικού χώρου - κοστούμια: Σοφία Θεοδωράκη
Μουσική - σχεδιασμός ήχου: Γιώργος Δούσος
Επιμέλεια κίνησης: Μιχάλης Θεοφάνους
Ακούγονται οι φωνές του Μάκη Παπαδημητρίου, της Μαρίσας Τριανταφυλλίδου και της Κάτιας Π.
Εκτέλεση παραγωγής: Πολιτισμός Σταθμός Θέατρο