Ο μελαγχολικός κι ανεξιχνίαστος δανδής του Ζυλιέν Γκρακ

Εκτύπωση

altΓια το μυθιστόρημα του Ζυλιέν Γκρακ «Ένας επικίνδυνος γόης» (μτφρ. Ιφιγένεια Μποτουροπούλου, εκδ. Καστανιώτης).

Της Νίκης Κώτσιου

Μυθιστόρημα πλούσιο σε διεκειμενικές αναφορές και έμπλεο φιλοσοφικών ιδεών, το Ένας επικίνδυνος γόης (1945) του Ζυλιέν Γκρακ (1910-2007) ξεδιπλώνει ένα ευρύ δίκτυο συμβολισμών που αγκαλιάζουν όλο το φάσμα της ανθρώπινης ύπαρξης. Επηρεασμένος από τον γερμανικό ρομαντισμό αλλά και τον γαλλικό σουρεαλισμό, ο Γκρακ φιλοτεχνεί ένα βαθυστόχαστο, πολυδαίδαλο και εξόχως ατμοσφαιρικό έργο, «κομψοτέχνημα ύφους, ψυχολογικής εμβάθυνσης και διανοητικής ομορφιάς», που ξετυλίγεται στη διάρκεια ενός φαινομενικά ήσυχου καλοκαιριού στην επινοημένη πόλη Κεραντέκ της Βρετάνης. Η παρέα των νεαρών παραθεριστών, που απολαμβάνει μια άνετη αλλά μονότονη διαμονή στο Ξενοδοχείο των Κυμάτων, αναστατώνεται με την άφιξη του μυστηριώδους Άλαν Μάρτσισον και της συνοδού του Ντολόρες.

Ο μελαγχολικός δανδής με τις απρόβλεπτες παραφορές κεντρίζει το ενδιαφέρον όλων και μετατρέπεται σε γρίφο, που μάταια προσπαθούν να ξεκλειδώσουν. Ο Άλαν ανθίσταται σθεναρά και περιφέρει το μυστήριό του μέχρι το τέλος παραμένοντας απροσπέλαστος και αδιαφανής.

Ο σκοτεινός γόης ταράζει με τη συμπεριφορά του τα λιμνάζοντα ύδατα της μικρής κοινότητας, εξάπτει τη φαντασία και προκαλεί. Τα αλλοπρόσαλλα, εκκεντρικά φερσίματά του δημιουργούν ερωτήματα, ενώ οι φήμες γύρω από το όνομά του τον θέτουν στο επίκεντρο της προσοχής. Ο μελαγχολικός δανδής με τις απρόβλεπτες παραφορές κεντρίζει το ενδιαφέρον όλων και μετατρέπεται σε γρίφο, που μάταια προσπαθούν να ξεκλειδώσουν. Ο Άλαν ανθίσταται σθεναρά και περιφέρει το μυστήριό του μέχρι το τέλος παραμένοντας απροσπέλαστος και αδιαφανής. Προσεγγίζουμε τον Άλαν μέσα από το ημερολόγιο του Ζεράρ, που, σε αλλεπάλληλες καταχωρίσεις, καταγράφει τα έργα και τις ημέρες του επικίνδυνου γόη. Οι καταγραφές του Ζεράρ μεταφέρουν ένα κλίμα πυρετού και αγωνίας μέσα σε μια αινιγματική ατμόσφαιρα, βαριά από μυστικά και εικασίες.

Ο Ζεράρ αναλαμβάνει ρόλο ντετέκτιβ και αναζητά τα κλειδιά που θα τον οδηγήσουν στη λύση. Ανατέμνει χειρονομίες, διαθέσεις, ανεπαίσθητα νεύματα και μπορεί να προαισθανθεί ένα επικείμενο κακό, που το νιώθει να πλησιάζει χωρίς να είναι σε θέση να το προσδιορίσει με ακρίβεια. Τα σημεία που διαθέτει είναι ολισθηρά και αμφίσημα, οι προθέσεις του Άλαν διαγράφονται ομιχλώδεις και ακατανόητες, ο Άλαν ξέρει να υπεκφεύγει και να σκορπίζει σκοτάδι γύρω από τον εαυτό του. Ο Ζεράρ αδυνατεί να ξεσκεπάσει το μυστήριο και να αποκαλύψει την πραγματική φύση του παράξενου επισκέπτη.

Ο Άλαν αντιστέκεται στην όποια αποκρυπτογράφηση. Πότε λαμβάνει διαστάσεις μεσσία και σωτήρα στα μάτια των συντρόφων του, πότε εκπέμπει κάτι το απροσδιόριστα διαβολικό, που τον κάνει να μοιάζει με την ενσάρκωση του κακού. Είναι κομψός, γοητευτικός και μορφωμένος, αλλά τον σκεπάζει μια δυσοίωνη μαύρη σκιά, μια δυσάρεστη αύρα, που μόνο συμφορά προμηνύει. Η ομήγυρη αναγνωρίζει πάνω του ένα αδιαμφισβήτητο μεγαλείο. Ο Άλαν φέρει τα σημάδια του εξαιρετικού, μοιάζει να προορίζεται για μια μεγάλη αποστολή, που υπερβαίνει τα κοινά μέτρα. «Ένα ειδικό χάρισμα κατά τη γέννηση ορίζει σ’ έναν άνθρωπο σαν τον Άλαν τον ρόλο του βασιλιά: είναι ένας άρχοντας, ένας πρίγκιπας της ζωής». Όμως, οι προθέσεις του παραμένουν πάντα δισυπόστατες και ανεξιχνίαστες, παρά τον ευπροσήγορο και φιλικό χαρακτήρα του. Καθώς είναι ικανός για όλα, ο Άλαν εμπνέει αμφιθυμία και αναστάτωση στο κοινό του, που παρακολουθεί με κομμένη την ανάσα. Γράφει ο Ζεράρ:

«Μερικές φορές, όταν τον βλέπω, όταν τον αισθάνομαι τόσο απόμακρο, τόσο ελεύθερο, να παίζει με τη ζωή με τέτοια εξωπραγματική ελαφρότητα, φαντάζομαι συγκεχυμένα ότι βρίσκεται στο τέλος μιας παρτίδας μεγίστης σημασίας, ενός ακατανόητου στοιχήματος – και ότι, εγκαταλείποντας κάθε χυδαία προσπάθεια επιτυχίας, παίζει πραγματικά μονά ζυγά».

alt
Ο Ζυλιέν Γκρακ το 1950 δημοσίευσε μια σφοδρή κριτική
και κατεφέρθηκε εναντίον του λογοτεχνικού κατεστημένου
της εποχής του και των αντίστοιχων βραβείων. Ένα χρόνο 
μετά, όταν κέρδισε το βραβείο Goncourt για το μυθιστόρημά
του Le Rivage des Syrtes (Η ακτή των Συρτέων), μένοντας
πιστός στις αρχές του, αρνήθηκε το βραβείο.




Ο Ζεράρ αναγνωρίζει πάνω του τα χαρακτηριστικά μυθικών ηρώων, βλέπει επίσης στο πρόσωπο του Άλαν έναν μεσαιωνικό ιππότη σε αναζήτηση του δισκοπότηρου αλλά κι έναν σκοτεινό δον ζουάν παραδομένο σε μια επίπονη υπαρξιακή ή ακόμα και μεταφυσική περιπέτεια. Ο Άλαν φέρει τη σφραγίδα της δωρεάς και ασκεί στους γύρω του έναν ξεκάθαρο μαγνητισμό. Όλοι μπαίνουν σε τροχιά γύρω από αυτόν τον «σκοτεινό ήλιο», που τους ενώνει αλλά και τους χωρίζει. Η ομήγυρη συντονίζεται στον ολοδικό του ρυθμό και ακολουθεί ευλαβικά τα χνάρια του μέχρι την τελική του ηρωική έξοδο. «Όλοι περιμένουν, ελπίζουν κάθε μέρα να τους ευνοήσει με την παρουσία του. Εκείνος παίζει, κολυμπά, χορεύει μέσα σ’ ένα είδος μέθης, παραφοράς, πάντα όμως είναι κλεισμένος στον εαυτό του, απομονωμένος στη μέση μιας δίνης που στροβιλίζεται γύρω του με κέντρο τον ίδιο». Φορέας μιας ξεχωριστής πνευματικότητας και προικισμένος με μια ευφράδεια ακαταμάχητη, ο Άλαν παραπέμπει άλλοτε σε προφήτη κι άλλοτε σε καταραμένο ποιητή. Ο Ζεράρ τον περιγράφει στο ημερολόγιό του με θρησκευτικούς όρους και παραβολές ή με στίχους κατευθείαν αντλημένους από το έργο του Ρεμπώ και του Μπωντλαίρ.

Η Κριστέλ είναι η πιο αέρινη γυναικεία φιγούρα στο Ένας επικίνδυνος γόης. Πλασμένη κατά το πρότυπο της γυναίκας-παιδιού των σουρεαλιστών, είναι κρυστάλλινη και διάφανη, εντελώς αιθέρια και ονειρική. Η Κριστέλ ερωτεύεται τον Άλαν, που ήδη συνοδεύεται από μια femme fatale, την Ντολόρες. Καθώς είναι εύθραυστη και λεπτεπίλεπτη, νιώθει να διαλύεται από αυτόν τον έρωτα, που ξεπερνά τις αντοχές της. «Η συμπεριφορά του Άλαν προς εμένα είναι τέτοια, ώστε δεν ξέρω από πού να πιαστώ. Δεν ξέρω αν προέρχεται από απέραντη καλοσύνη ή απέραντη προδοσία... Υπάρχει ένα δάχτυλο επάνω του, ένα φως γύρω του που κάνει τα πάντα να ωχριούν. Θέλω να μάθω τι είναι εκείνο που μέσα από εκείνον μου κάνει σήμα». Από την άλλη, η Ιρέν είναι αθεράπευτα γήινη, σάρκινη και πραγματίστρια και βρίσκεται στους αντίποδες του ρομαντικού ιδεώδους, που δίνει τον γενικό τόνο. Αντιστρατεύεται τον Άλαν και τον θεωρεί εχθρό της.

Το ύφος, υποβλητικό και σκοτεινό, πάντα στην επικράτεια του υψηλού, έχει μια ποιότητα ονείρου και ονειροπόλησης, που του προσδίδει ανεπανάληπτη ένταση. Η μετάφραση της Ιφιγένειας Μποτουροπούλου διατηρεί ατόφια τη μαγεία ενός πολύ ξεχωριστού κειμένου, ενίοτε κρυπτικού και ερμητικού αλλά διαρκώς συναρπαστικού.

Υπάρχει μια ηθελημένη αοριστία σε ό,τι αφορά τα πρόσωπα. Δεν μαθαίνουμε ποτέ τίποτα για τις ρίζες τους, τις καταβολές τους ή το κοινωνικό τους προφίλ, με την εξαίρεση του Άλαν, για τον οποίο παρέχεται ένα σχεδόν κατατοπιστικό βιογραφικό. Για τους υπόλοιπους, δεν υπάρχει καμία άλλη πληροφόρηση πέρα από το ότι έχουν καταλύσει στο Ξενοδοχείο των Κυμάτων της (επινοημένης) πόλης Κεραντέκ, πράγμα που τους κάνει να φαντάζουν κατά καιρούς αλλόκοτοι, σχεδόν φασματικοί. Η χρονική τοποθέτηση είναι επίσης αδιευκρίνιστη, αν και κάποιες ενδείξεις επιτρέπουν να υποθέσουμε ότι η ιστορία εκτυλίσσεται την εποχή του μεσοπολέμου, προτού ξεσπάσει ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. Μέσα σε αυτό το κλίμα ασάφειας και αβεβαιότητας ως προς τις χωροχρονικές συντεταγμένες, δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για μια ατμόσφαιρα μακριά από την πραγματικότητα, που απομακρύνει το Ένας επικίνδυνος γόης από τον τυπικό ρεαλισμό. Η πλούσια εικονοποιία του έργου αντλεί από την κέλτικη μυθολογία, τη γαλλική παράδοση και τη Bίβλο, ενώ υπάρχει αδιαλείπτως μια έντονη αύρα από Ρεμπώ, Μπωντλαίρ και Πόε, που δίνει ένα σαφές ποιητικό στίγμα στην αφήγηση απογειώνοντας την πρόζα. Το ύφος, υποβλητικό και σκοτεινό, πάντα στην επικράτεια του υψηλού, έχει μια ποιότητα ονείρου και ονειροπόλησης, που του προσδίδει ανεπανάληπτη ένταση. Η μετάφραση της Ιφιγένειας Μποτουροπούλου διατηρεί ατόφια τη μαγεία ενός πολύ ξεχωριστού κειμένου, ενίοτε κρυπτικού και ερμητικού αλλά διαρκώς συναρπαστικού.

* Η ΝΙΚΗ ΚΩΤΣΙΟΥ είναι φιλόλογος.

→ Στην κεντρική εικόνα: φωτογραφία από τη θεατρική διασκευή του μυθιστορήματος του Gracq, σε σκηνοθεσία του Matthieu Cruciani, το 2016 στο Théâtre Dijon Bourgogne.


altΈνας επικίνδυνος γόης
Ζυλιέν Γκρακ
Μτφρ. Ιφιγένεια Μποτουροπούλου
Καστανιώτης 2019
Σελ. 242, τιμή εκδότη €14,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΖΥΛΙΕΝ ΓΚΡΑΚ

 

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
«Ο έρωτας θα μας κάνει κομμάτια»

«Ο έρωτας θα μας κάνει κομμάτια»

Για το μυθιστόρημα του Patricio Pron «Αύριο θα μας λένε αλλιώς» (μτφρ. Μαρία Παλαιολόγου, εκδ. Ίκαρος).

Της Ντορίνας Παπαλιού

Δύο ανώνυμοι πρωταγωνιστές, Εκείνος ...

Ακολουθώντας τον ρου της ζωής και των ποταμών

Ακολουθώντας τον ρου της ζωής και των ποταμών

Για το μυθιστόρημα του António Lobo Antunes «Πάνω στα ποτάμια που κυλούν» (μτφρ. Μαρία Παπαδήμα, εκδ. Πόλις).

Του Γεωργίου Ν. Σχορετσανίτη

Ο Πορτογάλος ...

Έρωτας πέρ' από τον θάνατο

Έρωτας πέρ' από τον θάνατο

Για το μυθιστόρημα της Έμιλι Μπροντέ «Ανεμοδαρμένα Ύψη» (μτφρ. Αργυρώ Μαντόγλου, εκδ. Ψυχογιός).

Της Νίκης Κώτσιου

Παράφοροι και παθιασμένοι, ο...

Διαφήμιση
ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ
Δέσποινα Καϊτατζή-Χουλιούμη: «Ο τόπος μέσα μας»

Δέσποινα Καϊτατζή-Χουλιούμη: «Ο τόπος μέσα μας»

Προδημοσίευση ενός αποσπάσματος από το βιβλίο της Δέσποινας Καϊτατζή-Χουλιούμη «Ο τόπος μέσα μας», που κυκλοφορεί στις 5 Ιουνίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Λεωνίδας Καλούσης

...
Όταν η πανδημία από «ξένη» έγινε δική μας

Όταν η πανδημία από «ξένη» έγινε δική μας

Για το αφήγημα του Εμμανουήλ Λυκούδη «Η ξένη του 1854» (Εισαγωγή: Σπύρος Τσακνιάς, εκδ. Πατάκη).

Του Διονύση Μαρίνου

Κοιτώντας τη σφαίρα του μέλλοντος κ...

Αυτές είναι οι βραχείες λίστες των Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης 2019

Αυτές είναι οι βραχείες λίστες των Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης 2019

Το Υπουργείο Πολιτισμού & Αθλητισμού ανακοίνωσε τις βραχείες λίστες των Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης 2019.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Πρόκειται για τις τρεις κατηγο...