«Οι Άγγλοι καταλαβαίνουν το μαλλί» της Έλεν Ντε Γουίτ (κριτική) – Σατιρίζοντας τον εκδοτικό χώρο και το εμπόριο του τραύματος

Διανύουμε μια εποχή όπου η ικανότητα να συνδέεται κανείς με το συναίσθημά του ανάγεται σε αξία. Οι άνθρωποι μιλούν πλέον ανοιχτά για τα τραύματά τους, επεξεργάζονται τις σχέσεις με τους γονείς, χρησιμοποιούν το βίωμα στον καθημερινό λόγο. Αυτή η τάση αποτυπώνεται και στη σύγχρονη λογοτεχνία. Η αυτομυθοπλασία -ή autofiction, όπως έχει επικρατήσει- ως λογοτεχνικό είδος γνωρίζει ιδιαίτερη άνθηση, πουλάει, θα λέγαμε. Οι συγγραφείς δεν φοβούνται το συναίσθημα και σε αντάλλαγμα εκδότες και κοινό ανοίγουν τον δρόμο προς την έκδοση και τις υψηλές πωλήσεις αντίστοιχα. Η Έλεν Ντε Γουίτ, όμως, με το βιβλίο της Οι Άγγλοι καταλαβαίνουν το μαλλί στέκεται κριτικά απέναντι σε αυτή τη λογική.

Όπως μαθαίνει η Μαργκερίτ από τη μητέρα που τη μεγάλωσε -μια γυναίκα που την άρπαξε κυριολεκτικά από τη βιολογική της μητέρα, εξασφαλίζοντας οικονομική ασφάλεια πρωτίστως για τον εαυτό της-, η ζωή είναι ζήτημα διαχείρισης. Μπορεί να της έφαγε εκατό εκατομμύρια δολάρια από την περιουσία της, αφήνοντάς της ψίχουλα, ταυτόχρονα όμως επένδυσε συστηματικά αυτά τα χρήματα στην εκπαίδευση της Μαργκερίτ και στην καλλιέργεια του καλού γούστου μέσα από το προσωπικό της παράδειγμα, αφού δεν παρέλειπε να παρέχει στον εαυτό της απολαύσεις και υπηρεσίες υψηλότατου επιπέδου. Μεγαλώνει τη Μαργκερίτ σύμφωνα με τις προσωπικές της εμμονές, εκείνες μιας εκκεντρικής πλούσιας που πιθανότατα δεν γεννήθηκε ως τέτοια. Αλλά γιατί όχι; Το να κλέβεις αυτό που θεωρείς πως δικαιούσαι είναι κι αυτό μια άποψη, ιδίως αν διαθέτεις την ικανότητα να το αξιοποιήσεις. Οι εκκεντρικότητες αυτές ξετυλίγονται αφηγηματικά με απολαυστικό τρόπο και καταλήγουν να συγκροτούν ένα σύστημα αξιών εντελώς ανορθόδοξο, ιδιαίτερα προκλητικό για τα δεδομένα μας.

Όλα στο βιβλίο περιστρέφονται γύρω από τα υφάσματα, τη μουσική, τις γλώσσες, τους δασκάλους και το υπηρετικό προσωπικό. Τίποτα δεν αποτελεί τυχαία επιλογή. Το μαλλί δεν είναι απλώς ένα ύφασμα, αλλά ο τρόπος που ντύνουμε τον εαυτό μας. Η μουσική είναι η σχέση μας με την τέχνη και η ζωή μ’ έναν τρόπο είναι κι αυτή τέχνη. Επομένως, το πώς την προσεγγίζουμε προκειμένου να έχουμε ένα αποτέλεσμα υψηλού επιπέδου περνάει μέσα από τα ίδια μονοπάτια. Οι γλώσσες έχουν να κάνουν με τον τρόπο που μιλάμε και, τελικά, με το πώς στεκόμαστε απέναντι στους άλλους. Όσο για το καλό ή κακό γούστο, είναι εκείνο που καθορίζει τελικά τις επιλογές μας. Ακόμα και η σχέση μας με όσους εργάζονται για εμάς είναι ενδεικτική της ποιότητάς μας. Τους στραγγίζουμε ή τους αξιοποιούμε, φροντίζοντας να τους παρέχουμε τα εφόδια ώστε να μπορούν να εξελιχθούν, εφόσον το επιθυμούν;

Η μητέρα της Μαργκερίτ

Η μητέρα ταξιδεύει σε όλο τον κόσμο για να βρει τα σωστά υφάσματα, αγοράζει ένα ολόκληρο τόπι για ένα ταγιέρ, καθώς θα ήταν κρίμα να αφήσει ένα τόσο ωραίο ύφασμα να πέσει στα χέρια ανθρώπων που δεν θα το αξιοποιήσουν όπως του πρέπει -το ίδιο θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς πως έκανε και με τη Μαργκερίτ, αφού ουσιαστικά την πήρε από τους γονείς της-, εξασκείται καθημερινά στο πιάνο ακόμα και στα ταξίδια, φροντίζοντας πάντα να μην ενοχλεί, προσλαμβάνει δασκάλους μουσικής, χωρίς όμως να τους υποχρεώνει να διδάξουν την κόρη της αν τη θεωρούν ανυπόφορη. Εφόσον επιλέξουν τελικά να τη διδάξουν, εκείνη οφείλει να εξασκείται τέσσερις ώρες τη μέρα έτσι ώστε να είναι ανεκτή γι’ αυτούς. Ταυτόχρονα, επειδή, όπως λέει, καλή η κλασική μουσική και απαραίτητη, αλλά είναι σαν ένα τρένο που μπορεί να ακολουθεί μόνο ράγες και αν θες να είσαι καλός μουσικός, πρέπει να μπορείς να βγεις εκτός πλαισίου, προσλαμβάνει δασκάλους να τη διδάξουν και τζαζ.

Με όρους σωστής εκπαίδευσης και καλού γούστου αντιμετωπίζει και το υπηρετικό προσωπικό. Το εκπαιδεύει άψογα, τους προτρέπει να στοχεύουν ψηλά, τους εξασφαλίζει συστάσεις και ευκαιρίες. Φεύγει διακοπές στο Ραμαζάνι γιατί θεωρεί άκομψο να την υπηρετούν άνθρωποι που βρίσκονται σε νηστεία: αφενός επειδή είναι κάπως εξουθενωμένοι και αφετέρου επειδή το ξενύχτι των εορτασμών επηρεάζει την απόδοσή τους. Φυσικά, συνεχίζει να τους πληρώνει κανονικά. Τα κακά αφεντικά γεννούν κακούς υπηρέτες, γράφει η Ντε Γουίτ.

Το ζητούμενο δεν είναι η αγάπη, αλλά η αποφυγή οποιασδήποτε συμπεριφοράς που θα μπορούσε να θεωρηθεί ακαλαίσθητη.

Η μητέρα της Μαργκερίτ είχε εξαιρετικούς υπηρέτες ακριβώς επειδή υπήρξε εξαιρετικό αφεντικό. Κάποιοι από αυτούς κατάφεραν να διαπρέψουν και να ανελιχτούν σε υψηλές θέσεις εργασίας. Και τελικά, αποδεικνύεται και εξαιρετική μητέρα, όχι επειδή είναι τρυφερή ή συναισθηματικά διαθέσιμη, αλλά επειδή δίνει στην κόρη της ευκαιρίες να αποδείξει ότι δεν είναι μια μετριότητα. Το ζητούμενο δεν είναι η αγάπη, αλλά η αποφυγή οποιασδήποτε συμπεριφοράς που θα μπορούσε να θεωρηθεί ακαλαίσθητη. Όταν η μητέρα θεωρεί ότι η εκπαίδευση έχει ολοκληρωθεί, της παραγγέλνει ένα ταγιέρ, μαζί με ολόκληρο το τόπι φυσικά. Γιατί όπως ένα καλό ύφασμα δεν οφείλεις να το αφήσεις σε χέρια με κακό γούστο, το ίδιο ισχύει τελικά και για τη ζωή σου.

Ο χώρος του βιβλίου

Με αντίστοιχο τρόπο, το εκδοτικό σύστημα αποδεικνύεται ανίκανο να διαχειριστεί καλόγουστα τους συγγραφείς. Ως συγγραφέας του ίδιου της του βιώματος, η Μαργκερίτ καλείται να μετατρέψει τη ζωή της σε αφήγημα, αρνείται όμως να το κάνει με τους συναισθηματικούς όρους που της υπαγορεύουν. Όχι γιατί το συναίσθημα δεν έχει πράγματι αξία ή δεν αποτελεί κι αυτό ένα μέσο συναλλαγής, αλλά γιατί ο άνθρωπος που το κατέχει δεν οφείλει να το σκορπάει αφειδώς χωρίς ανταλλακτικό όφελος, ιδίως όταν οι εκδότες επιχειρούν να τον εξαπατήσουν με συμβόλαια που περιέχουν ασαφείς ρήτρες.

Στην αφήγηση παρεμβάλλονται γράμματα από επιμελητές που την παροτρύνουν να αναλύσει τα τραύματά της ή να δεχτεί έναν ghost writer, εκείνη ωστόσο επιμένει να γράφει μόνο για όσα γνωρίζει.

Ο χώρος του βιβλίου ζητά περισσότερο συναίσθημα, περισσότερη οργή, περισσότερη ευαλωτότητα και αναμένει να καλυφθούν συγκεκριμένα θέματα, μιντιακού ενδιαφέροντος. Στην αφήγηση παρεμβάλλονται γράμματα από επιμελητές που την παροτρύνουν να αναλύσει τα τραύματά της ή να δεχτεί έναν ghost writer, εκείνη ωστόσο επιμένει να γράφει μόνο για όσα γνωρίζει. Συγκεκριμένες δεξιότητες ανθίζουν μόνο μέσα σε συγκεκριμένους κοινωνικούς συνδυασμούς κι όπως ακριβώς τα καλύτερα υφάσματα παράγονται σε συγκεκριμένους τόπους χωρίς αυτό να σημαίνει ότι μπορούν και να αξιοποιηθούν σωστά -χαρακτηριστικό παράδειγμα, το σκωτσέζικο μαλλί και το ιρλανδικό λινό-, αντίστοιχα και οι κοινωνίες που παράγουν πολιτισμό δεν διαθέτουν πάντα την ικανότητα να τον χειριστούν χωρίς να γεννούν τερατουργήματα.

Σ’ ένα άγρια καπιταλιστικό σύστημα που ξεζουμίζει τους ανθρώπους του αφήνοντάς τους εκτεθειμένους, ο καθένας οφείλει να προστατεύσει τον εαυτό του και να καλλιεργήσει εκείνες τις δεξιότητες που θα του φανούν πραγματικά χρήσιμες.

Έτσι, λοιπόν, οι Αμερικάνοι εκδότες μπορεί να είναι οι βασιλιάδες της εκμετάλλευσης, αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μπορούν να διαχειριστούν σωστά το δυναμικό τους και τελικά νικάει εκείνος που ξέρει να μιλάει τη γλώσσα της χώρας στην οποία βρίσκεται. Δεν είναι τυχαίο ότι η μητέρα της ηρωίδας μιλούσε στο υπηρετικό προσωπικό στη γλώσσα τους -γλωσσικά πολυμαθής, είχε μάθει ακόμα και τη δημοτική αραβική του Μαρόκου- στις περιπτώσεις που το έκρινε σκόπιμο, όπως όταν ήταν άρρωστοι ή αντιμετώπιζαν οικονομικές δυσκολίες. Στην ίδια λογική, θα περίμενε κανείς οι εκδότες να είναι σε θέση να μιλήσουν στη γλώσσα μιας δεκαεπτάχρονης σε μια τόσο ευάλωτη περίοδο της ζωής της, κάτι που δυστυχώς δεν συμβαίνει.

Ένας ανθρωποφάγος κόσμος 

Σ’ ένα άγρια καπιταλιστικό σύστημα που ξεζουμίζει τους ανθρώπους του αφήνοντάς τους εκτεθειμένους, ο καθένας οφείλει να προστατεύσει τον εαυτό του και να καλλιεργήσει εκείνες τις δεξιότητες που θα του φανούν πραγματικά χρήσιμες. «Δεν νομίζω πως θα με καλούσε κανείς πουθενά, αν αντί να φοράω λαμπερά ρούχα, να παίζω ωραίο μπριτζ και να παίζω πιάνο στην αρχή του πάρτι για να σπάσω τον πάγο, άρχιζα να μιλάω για τα συναισθήματά μου» λέει η ηρωίδα.

Κατανοεί ότι αυτή ήταν η μητέρα της και πως όχι μόνο δεν της άφησε τραύματα, αλλά την προετοίμασε για έναν κόσμο που προσποιείται πως ενδιαφέρεται για το συναίσθημα, ενώ στην πραγματικότητα είναι αδυσώπητα ανθρωποφάγος.

Η Μαργκερίτ μεταβολίζει τελικά το τραύμα της, όχι όμως με τον τρόπο που περιμένουν από εκείνη. Με όρους συναισθηματικής ανταλλαγής, η μητέρα μπορεί να υπήρξε ψυχρή και αυταρχική, δεν δημιούργησε όμως συναισθηματική εξάρτηση, η κόρη δεν νιώθει κάποια εγκατάλειψη όταν εκείνη φεύγει, ούτε κάποιο συναισθηματικό έλλειμα. Γι’ αυτό και απορεί με το παράπονο που το εκδοτικό σύστημα περιμένει από εκείνη να νιώσει, ζητώντας συναίσθημα χωρίς κανένα συναισθηματικό αντίκρισμα. Κατανοεί ότι αυτή ήταν η μητέρα της και πως όχι μόνο δεν της άφησε τραύματα, αλλά την προετοίμασε για έναν κόσμο που προσποιείται πως ενδιαφέρεται για το συναίσθημα, ενώ στην πραγματικότητα είναι αδυσώπητα ανθρωποφάγος. Το πιο σημαντικό μάθημα που πήρε από εκείνη είναι ότι κανείς δεν είναι υποχρεωμένος να υπομείνει τη μετριότητά σου. Τις ευκαιρίες που σου δίνονται είναι στο χέρι σου να τις αξιοποιήσεις και κανείς δεν θα σου μάθει τίποτα, αν δεν είσαι ικανός να θεωρηθείς άξιος μαθητής.

Το βιβλίο λέει πολλά περισσότερα απ’ όσα φαίνονται με μια πρώτη ματιά. Είναι ευφυές, καυστικό και εντελώς ανατρεπτικό. Γραμμένο για να ενοχλήσει, το καταφέρνει χωρίς να προκαλεί άμυνες, γιατί όλο το νόημα περνάει μέσα από την ιστορία και τον τρόπο που την αφηγείται η συγγραφέας. Κι ενώ κρατάει την πρωτοπρόσωπη αφήγηση που θα περίμενε κανείς από ένα τέτοιο βιβλίο, δεν προσφέρει το αναμενόμενο αφήγημα τραύματος. Με γλώσσα απλή και υποδόρια ειρωνεία η Έλεν Ντε Γουίτ παραδίδει, μέσω των εκδόσεων Δώμα και την εξαιρετική μετάφραση της Μαριλένας Καραμολέγκου, ένα βιβλίο-έκπληξη. Διαβάζεται σε ένα απόγευμα και προκαλεί μια σπάνια έκρηξη αναγνωστικής απόλαυσης, ενώ δεν λείπει και η απαραίτητη δόση σασπένς.

＊Η ΙΩΑΝΝΑ ΦΩΤΟΠΟΥΛΟΥ είναι εκπαιδευτικός, κάτοχος Μεταπτυχιακού στη Δημιουργική Γραφή.

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Τα κακά αφεντικά γεννούν κακούς υπηρέτες. Εάν κάποιος είναι δεκαεπτά ετών και δεν διαθέτει επαρκή εμπειρία, καταλήγει να εξαρτάται από ανθρώπους η ακεραιότητα και η επιτηδειότητα των οποίων κατά κανόνα δεν μπορούν να επαληθευτούν. Επομένως, μπορεί να είναι ασυνήθιστο για μια συγγραφέα να τροποποιεί ένα συμβόλαιο που έχει ήδη περάσει από το στάδιο της διαπραγμάτευσης, αλλά μια δεκαεπτάχρονη μπορεί αυτό να μην το γνωρίζει και, επομένως, θα περίμενε κανείς πως ένας έμπειρος λογοτεχνικός πράκτορας και ένας έμπειρος δικηγόρος θα έκαναν έναν έλεγχο. Θα περίμενε κανείς πως το ίδιο θα έπρατταν ο δικηγόρος του εκδότη και η επιμελήτρια· ειδάλλως, βασίζονται στον λογοτεχνικό πράκτορα και στον δικηγόρο της συγγραφέα για να τους προστατεύσουν από την δική της απειρία.

»Ήταν χρήσιμο να γνωρίζω πως κανείς τους δεν είχε μπει στον κόπο να ελέγξει το συμβόλαιο. Απ’ ό,τι φαίνεται, βασίστηκαν στην απειρία, στην οικονομική αδυναμία και στην δήθεν εύθραυστη συναισθηματική κατάσταση της συγγραφέα για να της επιβάλουν ένα συμβόλαιο που δεν ήταν προς το συμφέρον της· δεν θεώρησαν ωστόσο πως η συνδρομή αυτών ακριβώς των παραγόντων θα έπρεπε να τους κάνει να προτείνουν όρους που η συγγραφέας θα τους προτιμούσε».

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Έλεν Ντε Γουίτ (Helen DeWitt, 1957), κόρη Αμερικανών διπλωματών, γεννήθηκε στην Ουάσινγκτον αλλά μεγάλωσε κατά βάση στη Λατινική Αμερική (Μεξικό, Βραζιλία, Κολομβία, Εκουαδόρ). Σπούδασε κλασική φιλολογία στην Οξφόρδη, απ’ όπου έλαβε και το διδακτορικό της. Ζει στο Βερολίνο.

Εικόνα: Aileen Son από το helendewitt.com

Άλλα έργα της: Ο τελευταίος Σαμουράι (2000), Lightning rods (2011), Some trick (2018), Your name here (με τον Ilya Gridneff, 2025).