«Διάβολοι και άγιοι» του Ζαν-Μπατίστ Αντρεά (κριτική) – Ορφάνια ντυμένη με σπουδαίες νότες

Με το «Adagio sostenuto» από τη «Σονάτα του σεληνόφωτος» του Λούντβιχ βαν Μπετόβεν εκκινεί το μυθιστόρημα του Ζαν-Μπατίστ Αντρεά, Διάβολοι και άγιοι (μτφρ. Γιάννης Στρίγκος, εκδ. Πατάκη), και είναι από εκείνες τις σπάνιες φορές που ένα βιβλίο δηλώνει τη δυναμική του από την προμετωπίδα του, από τη σελίδα που ο κάθε συγγραφέας χρησιμοποιεί για να αφιερώσει σε κάποιον το πόνημά του. Το Διάβολοι και άγιοι είναι το τρίτο μυθιστόρημα του συγγραφέα, το προτελευταίο. 

Με την αρωγή της μουσικής

Η μελαγχολική μελωδία του Μπετόβεν δεν λειτουργεί ως ηχητικό φόντο στην ιστορία, αλλά την ξεδιπλώνει, την αναπλάθει, την παρασέρνει, της προσφέρει ενδοσκοπική ματιά υπό το φως ενός φεγγαριού, άλλοτε ψυχρού κι άλλοτε ονειρικού. Η βαθιά ομορφιά αυτού του μυθιστορήματος βρίσκεται φυλακισμένη μέσα σε ένα σκληρό περίβλημα απώλειας, ορφάνιας, βίας και μοναξιάς, αλλά όταν αυτό το κέλυφος σπάσει (διότι σπάει), τότε μια στοιχειωτική γαλήνη απλώνεται στις σελίδες. Όπως ακριβώς συμβαίνει και με το ανάπτυγμα της σονάτας του Μπετόβεν.

Είναι, επίσης, από τις φορές που η λογοτεχνία συνομιλεί επί ίσοις όροις με τη μουσική και μαζί δημιουργούν ένα αρμονικό πλέγμα, μέσα από το οποίο αναφύονται η γκάμα των ανθρώπινων συναισθημάτων. Κάτι αντίστοιχο είχαμε θαυμάσει στο Confiteor του Ζάουμε Καμπρέ και στα μυθιστορήματα του πιανίστα και συγγραφέα Κέτιλ Μπιόρνσταντ.

«Ο Αντρέα μάς είχε δείξει και από το προηγούμενο μυθιστόρημά του που κυκλοφόρησε στα ελληνικά, Να την προσέχει, το οποίο είχε λάβει το σεπτό Βραβείο Γκονκούρ, ότι είναι σε θέση να εμπλέκει τις τέχνες για να αρθρώσει το λόγο τους. Σε εκείνο το βιβλίο (2023) πρωτοστατούσε η γλυπτική, εδώ είχε προηγηθεί η μουσική (2021). Όσο για το αποτέλεσμα της σύζευξης, παραμένει κι εδώ σε υψηλό επίπεδο.

Ο Τζόζεφ

Πρωτοβλέπουμε τον Τζόζεφ, τον πρωταγωνιστή του βιβλίου, σε μεγάλη ηλικία να παίζει πιάνο (μόνο Μπετόβεν) σε δημόσιους χώρους προκαλώντας την απορία, το ενδιαφέρον, αλλά και τον θαυμασμό των ανώνυμων διαβατών που στέκονται να τον ακούσουν. Δεν το κάνει για βιοποριστικούς λόγους, δεν το έχει ανάγκη. Δεν το κάνει για να ταΐσει τη ματαιοδοξία του· ξέρει πολύ καλά πως δεν θα γίνει ποτέ σπουδαίος πιανίστας. Το κάνει μόνο για να βρει… εκείνη. Το κορίτσι των σκληρών παιδικών του χρόνων, την ασθενική Ροζ, την οποία έχασε, αλλά ελπίζει ότι κάπου εκεί στο πλήθος θα εμφανιστεί εξαίφνης μπροστά του και θα ενωθούν ξανά.

Μένει να σκέφτεται τα μαθήματα πιάνου που έκανε με τον δύσκολο και απαιτητικό κύριο Ρότενμπεργκ, που του ζητούσε να υπερβεί το στενό πλαίσιο μιας παρτιτούρας και να εισδύσει στη μεγάλη καρδιά του Μπετόβεν

Η ζωή του μικρού Τζο ξεκινάει με μια σκληρή απώλεια. Χάνει τους γονείς του και τη μικρή του αδελφή σε ένα αεροπορικό δυστύχημα και έκτοτε βιώνει στο δέρμα και την ψυχή του τι θα πει ορφάνια. Ελλείψει άλλης λύσης, καταλήγει στη Μεθόριο, ένα ορφανοτροφείο που λειτουργεί υπό την αιγίδα της εκκλησίας, με ό,τι σημαίνει αυτό για τον βαθμό σκληραγώγησης που απαιτούν οι ιερωμένοι από τους νεανίες και τους μπόμπιρες που ζουν σαν φυλακισμένοι και άκρως ιδρυματοποιημένοι. Η ζωή που ονειρευόταν ο Τζο μέσα σε μια ολέθρια στιγμή διαλύθηκε. Μένει να σκέφτεται τα μαθήματα πιάνου που έκανε με τον δύσκολο και απαιτητικό κύριο Ρότενμπεργκ, που του ζητούσε να υπερβεί το στενό πλαίσιο μιας παρτιτούρας και να εισδύσει στη μεγάλη καρδιά του Μπετόβεν για να μπορέσει να βρει τον ρυθμό της μουσικής του.

Μέσα στο ίδρυμα

Εξαρχής, ο Τζο καταλαβαίνει πως η νέα του ζωή θα είναι σκληρή σαν πέτρα, παγωμένη σαν χιόνι και βρόμικη σαν λάσπη έπειτα από καταρρακτώδη βροχή. Η Μεθόριος επιβεβαιώνει το όνομά της: βρίσκεται μεταξύ γης και ενός ανήλιαγου λαγουμιού, στο οποίο πρυτανεύει η βία, οι σφοδρές τιμωρίες και ο αμείλικτος νόμος του αβά Σενάκ και του πρωτοπαλίκαρού του, του Βατράχου, που έχει όψη τέρατος και καρδιά κτηνώδη.

Η ταύτισή του με τον λιγότερο γνωστό αστροναύτη (αφού ο Νιλ Αρμστρονγκ πήρε πάνω του όλη τη δόξα) του πληρώματος, τον Μάικλ Κόλλινς, θα τον βοηθήσει να κρατήσει μέσα του άσβεστη την αγάπη της περιπλάνησης

Ο Τζο, που είχε ονειρευτεί πτήσεις στη σελήνη (μεγάλωσε την περίοδο που η αποστολή του Απόλλων 11 προσεδάφισε δύο αστροναύτες στο φεγγάρι), αναγκάζεται εκ των πραγμάτων να βιώσει μια «υπογείωση» στα έγκατα του παιδικού φόβου. Η ταύτισή του με τον λιγότερο γνωστό αστροναύτη (αφού ο Νιλ Αρμστρονγκ πήρε πάνω του όλη τη δόξα) του πληρώματος, τον Μάικλ Κόλλινς, θα τον βοηθήσει να κρατήσει μέσα του άσβεστη την αγάπη της περιπλάνησης με απάτητα νέφη και ατμόσφαιρες.

Ντικενσιανή ατμόσφαιρα

Δίπλα του θα βρεθεί μια δράκα παιδιών και εφήβων που θα αποτελέσουν την πιο κοντινή του παρέα, η οποία όμως δεν θα είναι πάντα φιλικά διακείμενη απέναντί του. Πρώτα, ο Μόμο, ένα παιδί διανοητικά καθυστερημένο και στη συνέχεια ο Ανωνύμου Πατρός (τι όνομα κι αυτό), ο Ανακατωσούρας, ο Έντισον και ο Σινάτρα. Όλα τους ορφανά, όλα τους παρατημένα στα σκληρόπετσα χέρια του άτεγκτου ιερέα και της ομάδας τους· όλα τους με μια ελπίδα πως κάτι θα γίνει και θα φύγουν από εκεί μέσα.

Υπάρχει μια ντικενσιανή ατμόσφαιρα εντός της Μεθορίου, την οποία ο Αντρέα την περιγράφει με αδρές γραμμές, υποβάλλοντας τον αναγνώστη στην όχι και τόσο αγόγγυστη ανάγνωση των τιμωριών και των οικτιρμών που υφίστανται αυτά τα παιδιά που μαθαίνουν να ζουν «χριστιανικά» με τον πιο άγριο τρόπο.

Η Επιφυλακή

Η παρέα του Τζο είναι η λεγόμενη Επιφυλακή, μια μυστική οργάνωση εντός του κτιρίου, που σκοπό έχει να προσφέρει στα μέλη της την ψευδαίσθηση των νυχτερινών σκοπιών για να σώσουν το κάστρο της Μεθορίου από εισβολείς, και των κρυφών συναντήσεων, στις οποίες ακούνε κρυφά ραδιόφωνο και φιλολογούν επί παντός επιστητού. Ακόμη και για τη φυσιολογία του γυναικείου γεννητικού οργάνου.

Ο Τζο θα καταλήξει στη Λήθη, ένα υπόγειο του ορφανοτροφείου που είναι σαν απομόνωση φυλακής, και η Ροζ θα φύγει για το Παρίσι με τους γονείς της.

Η αναπάντεχη διέξοδος του Τζο θα βρεθεί όταν θα κληθεί με το ζόρι να κάνει μαθήματα πιάνου στην κόρη ενός από του ευεργέτες του ορφανοτροφείου. Έτσι θα γίνει η γνωριμία του με τη Ροζ, η οποία εξαρχής δεν θα είναι ευτυχής. Τα δύο παιδιά δείχνουν να μισιούνται σφόδρα. Μεταξύ τους υπάρχει χάος και αντίθετοι δρόμοι που δεν κουράζονται να επιδεικνύουν και να υπερτονίζουν. Όπως συμβαίνει, όμως, πάντα στην εφηβική ηλικία, από ένα απύθμενο μίσος ξεκινάει ένας αγνός έρωτας. Θα έρθουν τα πρώτα φιλιά, οι εξομολογήσεις και τα όνειρα φυγής για έναν άλλο κόσμο. Η πρώην φυματική Ροζ και ο ορφανός Τζο πιστεύουν πως θα τα καταφέρουν. Πού να ήξεραν!

Το σχέδιό τους θα αποτύχει, καθώς κάποιος θα τους προδώσει. Ο Τζο θα καταλήξει στη Λήθη, ένα υπόγειο του ορφανοτροφείου που είναι σαν απομόνωση φυλακής, και η Ροζ θα φύγει για το Παρίσι με τους γονείς της. Έκτοτε, θα χαθούν, σαν μια σελήνη σπασμένη σε δύο όμοια κομμάτια.

Η έξοδος

Ακόμη κι εδώ να τελείωνε το μυθιστόρημα, ο Αντρεά θα είχε πετύχει τον σκοπό του: να φτιάξει ένα δράμα ανθρώπινης ποιότητας. Ωστόσο, το… παρακάτω διεκδικεί το παράσημο μιας λύσης που συναντάς στη σπουδαία λογοτεχνία. Τα παιδιά θα έρθουν αντιμέτωπα με το πεπρωμένο τους, θα αρθούν πάνω από τις μικρές τους υποστάσεις, θα αναζητήσουν για τους εαυτούς τους το αδιανόητο και το άπιαστο: τη φυγή από τη φυλακή τους. Σύντομα θα έρθουν πρόσωπο με πρόσωπο και με τον Ντάννυ, τον ήρωα του ορφανοτροφείου, που ήταν ο πρώτος που αποπειράθηκε να δραπετεύσει για να καταλήξει κι αυτός στη Λήθη. Η αρχική έχθρα ανάμεσα στον Ντάννυ και τον Τζο θα λειτουργήσει ως σπίθα που θα γεννήσει το όνειρο της ομαδικής απόδρασης μέσω μιας σιδηροδρομικής σήραγγας που ενώνει τη Γαλλία με την Ισπανία. Οι τελευταίες σαράντα-πενήντα σελίδες διαβάζονται σαν να έχεις στα μάτια δύο καρδιές που πάλλονται από κούραση, φόβο και απαντοχή.

Οι λέξεις του αποκτούν μια ξεχωριστή ποιότητα και δεν αποτελούν όπλο υπερίσχυσης του συγγραφέα, αλλά καθοδηγούν την πλοκή στα πιο εύκρατα εδάφη για να αναπτυχθεί.

Η επιστροφή στο αφηγηματικό παρόν, με τον Τζόζεφ μεγάλο πια, εξηγεί πολλά και δικαιώνει τους ήρωες και τον συγγραφέα. Ο Αντρεά είναι ένας λεπτουργός, ένας συγγραφέας που καθετί που γράφει το ντύνει με ρυθμό (να ο ρυθμός που αποζητάει να βρει ο ήρωάς του) και όχι με ένα απλό τέμπο. Οι λέξεις του αποκτούν μια ξεχωριστή ποιότητα και δεν αποτελούν όπλο υπερίσχυσης του συγγραφέα, αλλά καθοδηγούν την πλοκή στα πιο εύκρατα εδάφη για να αναπτυχθεί.

Όσο για τη μετάφραση, δυστυχώς είναι μια από τις τελευταίες που μας παρέδωσε ο Γιάννης Στρίγκος πριν φύγει αδόκητα από τη ζωή. Εκεί που βρίσκεται ελπίζουμε να διαβάσει το μεγάλο ευχαριστώ που του οφείλουμε για το συγκεκριμένο βιβλίο, αλλά και για όσα καταπιάστηκε στη μεταφραστική του καριέρα. Θα μας λείψει πολύ.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Ζαν-Μπατίστ Αντρεά γεννήθηκε το 1971 στο Σαιν-Ζερµαίν-αν-Λαι, στα δυτικά του Παρισιού, και µεγάλωσε στις Κάννες. Σπούδασε Πολιτικές Επιστήµες στη Σχολή Πολιτικών Επιστηµών στο Παρίσι και Οικονοµικά στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο ESCP Business School µε έδρα το Παρίσι.

Από το 2003 µέχρι και το 2013 ασχολήθηκε αποκλειστικά µε τον κινηµατογράφο, ως σκηνοθέτης και σεναριογράφος. To 2003 σκηνοθέτησε (µε τον Φαµπρίς Κανεπά) την ταινία «Dead End», που διακρίθηκε στο Φεστιβάλ Ταινιών Φαντασίας και Τρόµου του Σαν Σεµπαστιάν και στο Φεστιβάλ FanTasia στο Μόντρεαλ. Το 2017 εξέδωσε το πρώτο του µυθιστόρηµα, Βασίλισσά µου (µτφρ. Κώστας Κατσουλάρης, εκδ. Στερέωμα), που απέσπασε, µεταξύ άλλων, τα βραβεία Premier Roman (2017), Femina des Lyceens (2017) και Prix Alain-Fournier (2018).

Το τέταρτο κατά σειρά µυθιστόρηµά του με τίτλο Να την προσέχει (μτφρ. Μήνα Πατεράκη-Γαρέφη, εκδ. Πατάκη) κυκλοφόρησε στη Γαλλία το 2023, σηµειώνοντας ρεκόρ πωλήσεων και μεταφράστηκε σε περισσότερες από τριάντα γλώσσες. Τον Νοέµβριο του 2023 ο Αντρεά τιµήθηκε µε το βραβείο Goncourt, τη σηµαντικότερη διάκριση της γαλλόφωνης λογοτεχνίας.

Το Διάβολοι και άγιοι (μτφρ. Γιάννης Στρίγκος, εκδ. Πατάκη, 2025) είναι το τρίτο του μυθιστόρημα, το οποίο πρωτοκυκλοφόρησε στα γαλλικά το 2021 και απέσπασε τα βραβεία RTL-Lire Grand Prix 2021, Relay Readers’ Travel Prize και Ouest-France Etonnants Voyageurs. Μεταφράζεται σε περισσότερες από δέκα γλώσσες, ενώ ετοιμάζεται η κινηματογραφική του μεταφορά από τον Ζαν-Πιερ Ζενέ, τον σκηνοθέτη της «Αμελί».