«Ο εραστής του ηφαιστείου» της Σούζαν Σόνταγκ (κριτική) − Εκφάνσεις της γυναικείας εμπειρίας στον καμβά ενός ανδροκρατούμενου κόσμου

Η Σούζαν Σόνταγκ, μια από τις σημαντικότερες Αμερικανίδες διανοούμενες του 20ού αιώνα, διάσημη για τα δοκίμιά της, στα οποία ανέλυε με βάθος και πρωτοποριακή σκέψη θέματα που σχετίζονται με την τέχνη και την κοινωνία, θέτοντας προκλητικές ιδέες και ερωτήματα που συνεχίζουν να μας απασχολούν, έρχεται ξανά στα χέρια μας με τη νέα μετάφραση του μυθιστορήματός της Ο εραστής του ηφαιστείου. Στο εκτεταμένο αυτό ιστορικό μυθιστόρημα διερευνά όλες τις εκφάνσεις του πάθους, με φόντο τους Ναπολεόντειους πολέμους -κατά τη διάρκεια των οποίων το Βασίλειο της Νάπολης βρέθηκε σε περίοδο μεγάλης αστάθειας, εισβολών και πολιτικών αλλαγών- και με την απαράμιλλη γραφή της περνά μέσα στην πλοκή τις ιδέες της για τον έρωτα, την πολιτική, την τέχνη και τις γυναίκες, αναδεικνύοντας τις δυνατότητες του μυθιστορηματικού είδους. Η ίδια θεωρεί το έργο αυτό πιο σπουδαίο κι από τα δοκίμιά της κι εμείς δε μπορούμε παρά να συμφωνήσουμε.

Το πολυφωνικό αυτό μυθιστόρημα θα μπορούσε να αναλυθεί γύρω από τρεις βασικούς άξονες, με πρώτο αυτόν της ιστορικής συνθήκης, ενός πλήθους υπαρκτών ιστορικών προσώπων -μεταξύ των οποίων ο Μαρκήσιος ντε Σαντ και ο Γκαίτε- και των γεγονότων που αφορούν στη ζωή τους· δεύτερο άξονα αυτόν που αφορά στις εκφάνσεις του πάθους σε όλες του τις μορφές· κι έναν τρίτο άξονα, γύρω από τον οποίο περιστρέφονται ζητήματα που άπτονται του φεμινισμού.

Πρόκειται για την πραγματική ιστορία της Έμμα Χάμιλτον, μούσας του Βρετανού ζωγράφου Τζορτζ Ρόμνεϊ, μιας φτωχής κοπέλας που η ομορφιά της τη βοήθησε αρχικά να επιβιώσει και στη συνέχεια να ανελιχθεί στα ανώτερα κοινωνικά στρώματα και να αποτελέσει κεντρική φιγούρα της διπλωματικής ζωής στην υψηλή κοινωνία της Νάπολης...

Σε ό,τι αφορά στο ιστορικό πλαίσιο, βλέπουμε τη ζωή του λόρδου Χάμιλτον, γνωστού και ως Καβαλιέρε, και των δύο γυναικών που στάθηκαν στο πλευρό του μέχρι το τέλος του, καθώς και αυτή του θρύλου των Ναπολεόντειων Πολέμων ναύαρχου Νέλσον. Πρόκειται για την πραγματική ιστορία της Έμμα Χάμιλτον, μούσας του Βρετανού ζωγράφου Τζορτζ Ρόμνεϊ, μιας φτωχής κοπέλας που η ομορφιά της τη βοήθησε αρχικά να επιβιώσει και στη συνέχεια να ανελιχθεί στα ανώτερα κοινωνικά στρώματα και να αποτελέσει κεντρική φιγούρα της διπλωματικής ζωής στην υψηλή κοινωνία της Νάπολης, του συζύγου της Σερ Ουίλιαμ Χάμιλτον, Βρετανού διπλωμάτη, πρέσβη της Μεγάλης Βρετανίας στο Βασίλειο της Νάπολης, ειδικού στην ηφαιστειολογία και φανατικού συλλέκτη αρχαιοτήτων, με σημαντική συμβολή στην προώθηση της κλασικής αρχαιολογίας, η ζωή του οποίου χρησιμεύει ως τη ραχοκοκαλιά της αφήγησης, και του Οράτιου Νέλσον, ναύαρχου του Βασιλικού Βρετανικού Ναυτικού. Το ερωτικό τρίγωνο μεταξύ των τριών τους αποτέλεσε σκάνδαλο για την εποχή.

Το πάθος

Σ' ένα δεύτερο επίπεδο, η Σόνταγκ προσεγγίζει το πάθος όπως αυτό ενσαρκώνεται στο πρόσωπο ενός συλλέκτη, του Χάμιλτον, και την ερωτική του έλξη για τα τα ηφαίστεια, τις συλλογές αρχαιοτήτων και όχι μόνο. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η συγγραφέας, για εκείνον ήταν «πολύς ο πόθος», ακόρεστο το πάθος του να μάθει όσο το δυνατόν περισσότερα πράγματα, αχόρταγα τα μάτια του να δουν την ομορφιά. Το πάθος όμως ενσαρκώνεται και στο πρόσωπο της Έμμα και της ακατανίκητης επιθυμίας της για ζωή, εξέλιξη και κοινωνική άνοδο, που την ωθεί να μην επαναπαύεται ποτέ, αλλά και στον χαρακτήρα του Νέλσον, με το πάθος του να ζυγιάζεται ανάμεσα στα πεδία των μαχών και του έρωτά του για την Έμμα.

Το κυνήγι του αντικειμένου της επιθυμίας που ποτέ δεν ησυχάζει, η ιδανική ολοκλήρωση της συλλογής για τον συλλέκτη, είναι ένας στόχος απατηλός, κάτι το ανέφικτο, αφού μια πλήρης συλλογή ισοδυναμεί με τον θάνατο

Από τη σκοπιά της λακανικής ψυχανάλυσης, η επιθυμία, ο έρωτας, οφείλεται πάντα σε μία έλλειψη, κάτι που ποτέ δε μπορεί να ικανοποιηθεί πλήρως. Ο Λακάν μιλά για την επώδυνη μορφή της απόλαυσης: όταν η επιθυμία φτάνει σε σημείο μη αναστρέψιμο και ξεπερνώντας κάθε λογικό όριο γίνεται αυτοκαταστροφική. Το κυνήγι του αντικειμένου της επιθυμίας που ποτέ δεν ησυχάζει, η ιδανική ολοκλήρωση της συλλογής για τον συλλέκτη, είναι ένας στόχος απατηλός, κάτι το ανέφικτο, αφού μια πλήρης συλλογή ισοδυναμεί με τον θάνατο, το αντίπαλο δέος του έρωτα. Ιδωμένο από τη λακανική σκοπιά, το πάθος παραλληλίζεται με το ηφαίστειο, κάτι που μπορεί να το θαυμάζει κανείς μόνο από μακριά και που γίνεται καταστροφικό όσο πλησιάζεις, το ανέφικτο της απόλαυσης που δε μπορεί ποτέ να κατακτηθεί πλήρως. Το ηφαίστειο συμβολοποιείται και ενσαρκώνει το απρόβλεπτο, το ανεξέλεγκτο στοιχείο που παραμονεύει κάτω από την επιφάνεια και μπορεί να εκραγεί ανά πάσα στιγμή, ενώ η ίδια η λάβα συμβολίζει ταυτόχρονα την ορμή της ζωής αλλά και το καταστροφικό στοιχείο που αυτή φέρει. Το ηφαίστειο, όπως κάθε αντικείμενο σφοδρού πάθους, συγκεντρώνει αντιφατικές ιδιότητες, καθώς συμβολίζει τόσο τις δημιουργικές όσο και τις καταστροφικές δυνάμεις, τη ζωή και το θάνατο, την καταστροφή και την αναγέννηση. Από τον πρόλογο κιόλας, η συγγραφέας προσεγγίζει το ηφαίστειο ως στόμα με γλώσσα λάβας, κάτι το αχόρταγο.

Οι γυναικείοι χαρακτήρες

Ο τρίτος άξονας ανάλυσης του μυθιστορήματος αφορά στις γυναίκες. Η Κάθριν, η πρώτη σύζυγος του Καβαλιέρε, είναι μια γυναίκα εξαιρετικά ταλαντούχα στη μουσική, που όμως ζει στη σκιά του συζύγου της και δεν νιώθει ιδιαίτερα ευτυχισμένη, αλλά παρόλα αυτά δεν θεωρεί ότι δικαιούται να ισχυρίζεται κάτι τέτοιο, όντας τόσο τυχερή που την είχε παντρευτεί ένας άντρας σαν τον Καβαλιέρε. Ήσυχη, παρέχει στο σύζυγό της μια απροβλημάτιστη ζωή και φροντίζει τα ενδιαφέροντά της να είναι κοινά με του συζύγου της. Λίγο πριν το τέλος της, θα ζήσει έναν μεγάλο πλατωνικό έρωτα. Κι εκεί όμως θα νιώσει εκμηδενισμένη, όταν οι ιδέες τις θα γίνουν βιβλίο από τον αγαπημένο της χωρίς πουθενά να αναφερθεί το όνομά της.

Η Έμμα δεν επέλεξε τον Καβαλιέρε, ουσιαστικά πέρασε στην κατοχή του σαν ένα ακόμα αντικείμενο «στον κύκλο των αποκτημάτων εκείνου που άξιζε περισσότερο απ’ όλους να το κατέχει».

Η Έμμα, η δεύτερη σύζυγος του Καβαλιέρε, υπήρξε σαφώς μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα προσωπικότητα, όμως δεν πρέπει να αγνοήσουμε το γεγονός ότι αποκτούσε πολλές ευκαιρίες χάρη στην εξαιρετική ομορφιά της. Αυτή είναι που της έδωσε δουλειά, τη βοήθησε να επιβιώσει κι αργότερα σαγήνευσε τον κατά πολύ μεγαλύτερό της λόρδο Χάμιλτον (Καβαλιέρε). Η Έμμα δεν επέλεξε τον Καβαλιέρε, ουσιαστικά πέρασε στην κατοχή του σαν ένα ακόμα αντικείμενο «στον κύκλο των αποκτημάτων εκείνου που άξιζε περισσότερο απ’ όλους να το κατέχει». Εκείνος, σαν άλλος Πυγμαλίωνας, ανέλαβε τη μεταμόρφωσή της κι αυτή, έξυπνη καθώς ήταν, με ένα ακόρεστο πάθος να βελτιώνει διαρκώς τον εαυτό της, αξιοποιώντας τα φυσικά της ταλέντα και τα γυναικεία της χαρακτηριστικά, όπως την ανάγκη να ευχαριστεί τους άλλους, την ικανότητα για ενσυναίσθηση, εκφραστικότητα και επικοινωνία, κατάφερε να γίνει ένα ιδιαιτέρως αγαπητό πρόσωπο και να βρει τη θέση της στον κόσμο.

Ένα από τα πολλά πορτρέτα της Emma Hamilton, γνωστής ως Emma Hart, από τον ζωγράφο George Romney (1782). Εδώ, ως νεαρή κοπέλα, στα δεκαεπτά της.

Ο μισογυνισμός των γυναικών

Η Σόνταγκ ασκεί κριτική στο πώς ανατρέφονται οι γυναίκες ώστε να μη νιώθουν επαρκείς ούτε ως προς την αίσθηση του χιούμορ τους, πόσο μάλλον της ικανότητάς τους να αναλαμβάνουν ρίσκα, να αναζητούν, να ανταγωνίζονται και να επιθυμούν. Αναδεικνύει τον μισογυνισμό ακόμα και των γυναικών απέναντι στις γυναίκες. Είναι χαρακτηριστική η σκηνή όπου η διάσημη πορτρετίστρια Ελίζαμπετ Βιζέ λε Μπρεν ζωγραφίζει την Έμμα απεικονίζοντας τη σαν εταίρα τη στιγμή που η Έμμα δεν κάνει τίποτα διαφορετικό από την ίδια, επιβιώνει κι εκείνη χάρη στο ταλέντο και την εξυπνάδα της. Η Έμμα καταφέρνει τόσα πράγματα στη ζωή της με κόπους και θυσίες -αποχωρίζεται το πρώτο της παιδί, βλέπει αποσπασματικά το δεύτερο-, σχολιάζεται όμως αυστηρά για τη μη εκπλήρωση του πιο σπουδαίου επιτεύγματος για μια γυναίκα, αυτό της διατήρησης της ομορφιάς και του καλλίγραμμου σώματός της.

Στο τρίτο, καταπληκτικό μέρος, το οποίο περιλαμβάνει μόνο δεκαεννιά σελίδες, έχουμε τα τελευταία λόγια του Καβαλιέρε που δίνονται σε πρώτο πρόσωπο, ενώ στο τέταρτο και τελευταίο μέρος τον λόγο παίρνουν πάλι σε πρώτο πρόσωπο οι γυναικείοι χαρακτήρες του μυθιστορήματος που δεν έχουν μιλήσει ακόμα...

Σε ό,τι αφορά στη δομή, το μυθιστόρημα είναι χωρισμένο σε τέσσερα μέρη. Το πρώτο μέρος περιγράφει τη ζωή του Χάμιλτον στη Νάπολη από το 1773 με την πρώτη του σύζυγο, την πλούσια Κάθριν, και τελειώνει με τον θάνατό της. Το δεύτερο μέρος ξεκινά με την εισαγωγή της Έμμα, της δεύτερης συζύγου του, στη ζωή του και καλύπτει το μεγαλύτερο τμήμα του βιβλίου, όπου αποτυπώνεται η σταδιακή άνοδος της Έμμα από κοινό κορίτσι σε ευγενή κυρία, η άφιξη του ναύαρχου Νέλσον, η σχέση της Έμμας μαζί του και η φυγή των τριών τους από τη Νάπολη ως συνέπεια της πολιτικής αστάθειας που έφερε η Γαλλική Επανάσταση. Στο τρίτο, καταπληκτικό μέρος, το οποίο περιλαμβάνει μόνο δεκαεννιά σελίδες, έχουμε τα τελευταία λόγια του Καβαλιέρε που δίνονται σε πρώτο πρόσωπο, ενώ στο τέταρτο και τελευταίο μέρος τον λόγο παίρνουν πάλι σε πρώτο πρόσωπο οι γυναικείοι χαρακτήρες του μυθιστορήματος που δεν έχουν μιλήσει ακόμα: η πρώτη γυναίκα του Χάμιλτον, η μητέρα της Έμμα, η ίδια η Έμμα για τον εαυτό της και η Ελεονόρα Πιμέντελ Φονσέκα, επαναστάτρια, ποιήτρια και δημοσιογράφος, ηγετική μορφή στη σύντομη ναπολιτάνικη δημοκρατία του 1799, λίγο πριν τον απαγχονισμό της.

Η Σόνταγκ, με τη μοναδικά διεισδυτική γραφή της σε αυτό το συναρπαστικό ιστορικό μυθιστόρημα, ανατρέπει τις συμβάσεις του είδους και δημιουργεί ένα έργο που συνδυάζει πολιτική, αισθητική και φιλοσοφία, ψυχογραφεί βαθιά τους χαρακτήρες της, επαναξιολογεί τη γυναικεία εμπειρία και δίνει φωνή στις γυναίκες ώστε να φανερώσουν όσα αποσιωπούνται.

＊Η ΙΩΑΝΝΑ ΦΩΤΟΠΟΥΛΟΥ είναι εκπαιδευτικός, κάτοχος Μεταπτυχιακού στη Δημιουργική Γραφή.

 Απόσπασμα από το βιβλίο

«Αλλά τι θα μπορούσε να είναι πιο ταιριαστό γι’ αυτόν τον μεγάλο συλλέκτη πολύτιμων αντικειμένων από το να συλλέγει και την ίδια τη θεμελιώδη αρχή της καταστροφής, ένα ηφαίστειο. Οι συλλέκτες έχουν διχασμένη συνείδηση. Κανείς δεν συμμαχεί πιο αρμονικά με τις συντηρητικές και συνεκτικές δυνάμεις μιας κοινωνίας. Όμως κάθε συλλέκτης είναι και συνεργός του ιδεώδους της καταστροφής. Διότι η ίδια η υπερβολή του συλλεκτικού πάθους κάνει έναν συλλέκτη να απεχθάνεται ταυτόχρονα τον εαυτό του. Κάθε συλλεκτικό πάθος εμπεριέχει τη φαντασίωση της ίδιας του της αυτοκατάργησης. Εξασθενημένος από την ασυμφωνία ανάμεσα στην ανάγκη του να εξιδανικεύει και σε όλα όσα είναι ευτελή, παντελώς υλιστικά στην ψυχή ενός λάτρη των όμορφων αντικειμένων και των τροπαίων του ένδοξου παρελθόντος, ένας συλλέκτης είναι πιθανόν να λαχταράει να εξαγνιστεί από μια φωτιά που κατατρώει τα πάντα. Ίσως κάθε συλλέκτης να έχει ονειρευτεί ένα ολοκαύτωμα που θα τον απαλλάξει από τη συλλογή του – μετατρέποντάς τα όλα σε στάχτη ή θάβοντάς τα κάτω από λάβα. Η καταστροφή δεν είναι παρά η ισχυρότερη μορφή εκποίησης. Ο συλλέκτης μπορεί να είναι τόσο απογοητευμένος από τη ζωή του, που να επιθυμεί ν’ απαλλάξει τον εαυτό του από τον εαυτό του, όπως σ’ εκείνο το μυθιστόρημα για τον ξετρελαμένο με τα βιβλία απομονωμένο μελετητή, με τον θρυλικό θησαυρό των είκοσι πέντε χιλιάδων ανεκτίμητων, αναντικατάστατων τόμων (αυτό το όνειρο, η τέλεια βιβλιοθήκη), ο οποίος ρίχνεται στην πυρά που ανάβει με ό,τι αγάπησε περισσότερο. Αν όμως ένας τέτοιος οργισμένος συλλέκτης επιζήσει από την πυρά ή από τον παροξυσμό του, θα θέλει πιθανότατα να ξεκινήσει μια νέα συλλογή».

Δυο λόγια για τη συγγραφέα

Η Σούζαν Σόνταγκ (1933-2004) γεννήθηκε στη Νέα Υόρκη αλλά μεγάλωσε στο Tuscon της Αριζόνα και πήγε γυμνάσιο στο Λος Άντζελες.

Μετά την αποφοίτησή της από το πανεπιστήμιο του Σικάγο έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στη φιλοσοφία, τη λογοτεχνία και τη θεολογία στο πανεπιστήμιο Χάρβαρντ και στο κολέγιο Saint Anne's του πανεπιστημίου της Οξφόρδης. Έγραψε τέσσερα μυθιστορήματα (The Benefactor, Death Kit, Ο εραστής του ηφαιστείου, In America), μια συλλογή διηγημάτων (I, etcetera), αρκετά θεατρικά έργα και οκτώ δοκίμια. Άρθρα και πεζά της εμφανίστηκαν τακτικά στα περιοδικά New Yorker, The New York Review of Books, The Times Literary Supplement, και πολλά άλλα. Γύρισε, επίσης, ταινίες μεγάλου μήκους και σκηνοθέτησε πολλά θεατρικά έργα, ανάμεσα στα οποία το «Περιμένοντας τον Γκοντό», το καλοκαίρι του 1993, στο πολιορκημένο Σεράγεβο, όπου πέρασε πολυ καιρό στο διάστημα μεταξύ 1993-1996 και ανακηρύχθηκε επίτιμη δημότης. Πολιτική ακτιβίστρια στον αγώνα για τα ανθρώπινα δικαιώματα για πάνω από δύο δεκαετίες, υπήρξε πρόεδρος του Αμερικανικού PEN Club μεταξύ 1987-1989 και έλαβε μέρος σε εκστρατείες για την ελευθερία της έκφρασης και την απελευθέρωση πνευματικών δημιουργών που διώχθηκαν για τις απόψεις τους.