Για τα βιβλία του Έρμαν Έσσε [Hermann Hesse] «Σιντάρτα» (μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, Άγγελος Αγγελίδης) και «Γερτρούδη» (μτφρ. Ρένα Γεούργα) από τις εκδόσεις Διόπτρα.
Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος
Η μοίρα των συγγραφέων (ακόμη και των σημαντικών) είναι συχνά απροσχεδίαστη. Στις αρχές της δεκαετίας του 1920 ο Γερμανός μυθιστοριογράφος και ποιητής Έρμαν Έσσε έθεσε έναν άκρως επικίνδυνο στόχο: στις 2 Ιουλίου 1927 θα γινόταν 50 ετών. Τότε, θα αποφάσιζε αν θα αυτοκτονούσε ή όχι.
Δεν ήταν η πρώτη φορά που είχε καταληφθεί από αυτοκτονικό ιδεασμό. Σε ηλικία μόλις 15 ετών είχε αγοράσει κρυφά από τους γονείς του ένα σκουριασμένο περίστροφο και τους άφησε ένα σημείωμα που εξηγούσε γιατί οδηγήθηκε στο απονενοημένο διάβημα. Όπως γνωρίζουμε, φυσικά, όχι μόνο δεν οδηγήθηκε, αλλά λοξοδρόμησε.
Μια νέα γυναίκα -η Ninon Auslander- μπήκε στη ζωή του και ο φίλος του, Hugo Ball, ο πρώην ντανταϊστής, πέθανε, κάτι που θεράπευσε τον Έσσε από τον δικό του νοσηρό φόβο για τον θάνατο.
Τη δεύτερη φορά, όμως, φαινόταν πιο πιθανό να κάνει πράξη τον εφιάλτη του. Καίτοι είχε πίσω του σημαντικά έργα, βρισκόταν αντιμέτωπος με ένα φάσμα προβλημάτων. Ο δεύτερος γάμος του κατέρρεε λόγω των προβλημάτων υγείας της γυναίκας του, ενώ και ο ίδιος μαστιζόταν από εκνευριστικούς πονοκεφάλους, αρθριτικά που μετέφεραν έντονους πόνους στα δάχτυλά του κάθε φορά που χτυπούσε τα πλήκτρα της γραφομηχανής και επαναλαμβανόμενες κρίσεις βαθιάς κατάθλιψης (δεν είναι τυχαίο ότι ακολούθησε τη μέθοδο ψυχοθεραπείας του Γιουνγκ). Δεν ήθελε και πολύ να κλωθογυρίζει στο μυαλό του την ιδέα ενός πρόωρου τέλους.
Ευτυχώς δεν αυτοκτόνησε. Μια νέα γυναίκα -η Ninon Auslander- μπήκε στη ζωή του και ο φίλος του, Hugo Ball, ο πρώην ντανταϊστής, πέθανε, κάτι που θεράπευσε τον Έσσε από τον δικό του νοσηρό φόβο για τον θάνατο.
Ξεχωριστή περσόνα
Όλα αυτά μας δείχνουν πως ο μετέπειτα νομπελίστας (1946) Έσσε ήταν μια ιδιαίτερη περσόνα, κάτι που φαίνεται και από τα βιβλία του. Η σταδιακή επανέκδοσή τους από τις εκδόσεις Διόπτρα (σε νέες μεταφράσεις και με καλαίσθητο, μινιμαλιστικό σχεδιασμό) ξαναφέρνουν στο προσκήνιο το πολυσχιδές έργο του, το οποίο έχει διαβαστεί από εκατομμύρια αναγνώστες ανά τον κόσμο.
Αρκεί να σκεφτούμε πως το σύνολο του έργου του έχει μεταφραστεί σε 34 γλώσσες. Κάτι που τον κάνει τον πιο επιτυχημένο συγγραφέα της Γερμανίας. Όπως παρατήρησε το γερμανικό περιοδικό Der Spiegel το 1968: «Οι χίπις ήταν αυτοί που έβγαλαν τον Έσσε από τη λήθη». Λογικό, καθώς έγινε ο γκουρού για μια σειρά από νέους (ειδικά τη δεκαετία του ’60) που έψαχναν την αλήθεια. Οι ρόκερς τον λάτρεψαν (ποιος μπορεί να ξεχάσει το θρυλικό συγκρότημα Steppenwolf;), ενώ από τις κατοπινές γενιές συγγραφέων αρκετοί έχουν ακολουθήσει το όραμά του. Άλλωστε και το On the road του Κέρουακ μια μορφή αναγέννησης και επιφοίτησης δεν είναι;
Σιντάρτα: Αναζητώντας την ολοκλήρωση
Το 1922, τη στιγμή δηλαδή που ο Γερμανός συγγραφέας βίωνε καθημερινά δύσκολες ημέρες υπαρξιακής αναζήτησης συνέγραψε ένα ινδικό παραμύθι. Έτσι κι αλλιώς, ήταν άριστος γνώστης του βουδισμού και του ταοϊσμού. Ως εκ τούτου, δεν του ήταν άγνωστες οι έννοιες της επιφοίτησης, της νιρβάνα, αλλά και της αναζήτησης του εσωτερικού εαυτού που κουβαλάει κάθε άνθρωπος.
Θα πρέπει να δούμε και το γενικότερο πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύχθηκε το συγκεκριμένο βιβλίο, έτσι ώστε να κατανοήσουμε τη βαθύτερη προβληματική του Έσσε. Ξεκίνησε να γράφει το Σιντάρτα το 1919, ένα χρόνο μετά το τέλος του Μεγάλου Πολέμου που άφησε πίσω του εκατομμύρια θύματα κι από τις στάχτες του αναδύθηκε μια εντελώς νέα γεωγραφία της Ευρώπης. Μπρος σ’ αυτόν τον χαμό και με το όνειρο της ραγδαίας εκβιομηχάνισης της Δύσης, ο Έσσε στρέφεται προς τα μέσα, σε έναν κόσμο διαλογισμού και υπαρξιακής αναζήτησης. Ανατροφοδοτεί τη σκέψη του με κείμενα από τον Βουδισμό, τον Κομφούκιο και τον Λάο Τσε, με τα οποία είχε έρθει σε γόνιμη επαφή πριν από δέκα χρόνια. Η Ασία και η Άπω Ανατολή πάντοτε τον κέντριζαν για τον τρόπο που αντικρίζουν τον κόσμο (ορατό και μη). Είχε έρθει, λοιπόν, η ώρα να μετατρέψει αυτές τις φιλοσοφικές ιδέες σε έργο που θα μιλάει για την πνιγηρή πραγματικότητα της εποχής του. Το Σιντάρτα ήταν η πλέρια απάντηση του Έσσε.
Σιντάρτα στα σανσκριτικά σημαίνει «αυτός που έχει φτάσει στον προορισμό του. Μάλιστα, το όνομα του Βούδα, πριν γίνει Βούδας, ήταν Σινάρτα Γκαουτάμα. Ο Έσσε στο βιβλίο τον αναφέρει ως Γκοτάμα. Πρωταγωνιστής αυτού του παραμυθιού είναι ο γιος του Βραχμάνου, Σιντάρτα, που αποφασίζει να αφήσει τη βολή του σπιτιού του, τις θυσίες προς το υπέρτατο ον και τις γραφές και να ανοιχτεί στον κόσμο για να βρει το νόημα του Εγώ και του Είναι. Τον ακολουθεί ο επιστήθιος φίλος του, ο ντροπαλός Γκοβίντα.
Με τους Σαμάνα
Διασχίζουν ένα ποτάμι (διαρκές σύμβολο αναγέννησης μέσα στο βιβλίο) και συναντούν τους Σαμάνα, μια ομάδα μοναχών που δεν έχουν ρίζα και πατρίδα. Θα ακολουθήσουν αυτούς τους ασκητές και θα διδαχθούν τη νηστεία, την υπομονή και τη σκέψη. Στοιχεία που θα ακολουθήσουν τον Σιντάρτα έως το τέλος της ζωής του.
Ωστόσο, ο Σιντάρτα αρχίζει να καταλαβαίνει πως οι διδαχές δεν πρόκειται να τον οδηγήσουν στο εσωτερικό μονοπάτι που θέλει να ακολουθήσει. Αντιλαμβάνεται πως ενώ η γνώση μπορεί να μεταφερθεί, η σοφία γίνεται ένα κούφιο σκεύος όταν ο σοφός προσπαθεί να την μεταλαμπαδεύσει σε άλλους. Ο καθένας, λοιπόν, πιστεύει πια ο Σιντάρτα, οφείλει να ακολουθεί το δικό του δρόμο κι αφού τον διανύσει να βρει μόνος του αυτή την υπέρτατη σοφία της ζωής. Η συνάντησή του με τον Βούδα, τον Φωτισμένο, θα είναι ένα ακόμη σημαντικό στάδιο συνειδητοποίησης. Θα τον ακούσει με σεβασμό, αλλά δεν θα τον ακολουθήσει, καθώς δεν πιστεύει πως ως πιστός ακόλουθος θα βρει το δικό του δρόμο. Σε αντίθεση με τον Γκοβίντα που έμεινε με τους Σαμάνα, ο Σιντάρτα είναι διαρκώς ανικανοποίητος ή, με άλλα λόγια, η δική του δίψα δεν καλύπτεται με νουθεσίες, ικεσίες προς το Υπέρτατο Ον και προσευχές. Η δική του ψυχή άλλα ζητάει.
Η Κάμαλα στο δρόμο του
Ο Σιντάρτα βρίσκεται μπρος σε ένα μεγάλο σταυροδρόμι, το οποίο δεν φοβάται να διαβεί. Επιστρέφει στον κόσμο και η πρώτη που συναντάει είναι η εταίρα Κάμαλα. Θα θαμπωθεί από την ομορφιά της (παρομοιάζει τα χείλη της με ανοιγμένο σύκο), την ερωτεύεται, αλλά δεν μπορεί να την κυριεύσει όντας κουρελής και δίχως χρήματα.
Η Κάμαλα τον προτρέπει να πιάσει μια καλή δουλειά, έτσι ώστε να καταφέρει να την κατακτήσει. Η εκκοσμίκευση του Σιντάρτα συντελείται όταν θα ξεκινήσει να δουλεύει με τον έμπορο Καμασβάμι. Τα υλικά αγαθά που μέχρι πρότινος του φαίνονταν αδιάφορα και ποταπά άρχισαν τώρα να τον δελεάζουν. Μέρα με τη μέρα ομοίαζε με τους ανθρώπους-παιδιά (όπως τους ονομάζει) που ξεχνούν κάθε πνευματική «εργασία» για χάρη του υλικού πλούτου. Σύντομα ο Σιντάρτα θα γίνει μέγας και τρανός. Το χρυσάφι θα ρέει από τα χέρια του, θα ντυθεί με ακριβά ρούχα, θα φορέσει ξεχωριστά παπούτσια, θα νιφτεί με τις ωραιότερα αρώματα. Τότε θα μπει στην καρδιά του η τοξίνη του τζόγου. Θα παίξει στα ζάρια την περιουσία του. Θα κερδίσει και θα χάσει. Αυτό κάθε μέρα, δίχως σταματημό. Κι ενώ θα κερδίσει τελικά την Κάμαλα, θα χάσει εντελώς τον εαυτό του.
Άλλη μια μεταμόρφωσή του βρίσκεται επί θύραις. Θα απαρνηθεί τα πάντα: πλούτη, μεγαλεία, την αγκαλιά της Κάμαλα και θα επιστρέψει στις απαρχές.
Άλλη μια μεταμόρφωσή του βρίσκεται επί θύραις. Θα απαρνηθεί τα πάντα: πλούτη, μεγαλεία, την αγκαλιά της Κάμαλα και θα επιστρέψει στις απαρχές. Θα συναντήσει ξανά τον περατάρη που αρχικά τον είχε περάσει από το ποτάμι και θα ζηλέψει τη μοναχικότητα και τη λιτότητα του βίου του. Στο ίδιο ποτάμι που σκέφτηκε να αυτοκτονήσει (αποχωρώντας από τον κοσμικό βίο) ακούει τώρα καθάρια όλες τις φωνές του κόσμου. Ενώνεται ουσιαστικά με το σύμπαν και τον εαυτό του. Μαθαίνει την κρυμμένη σοφία του κόσμου που είναι ένας και όχι κατακερματισμένος.
Πηγαίος ιδεαλισμός
Το λυρικό ύφος του Έσσε σε τραβάει από την πρώτη στιγμή. Το Σιντάρτα είναι ένα κείμενο ιδιαίτερης θερμοκρασίας, που αν το διαβάσεις σε νεαρή ηλικία δεν γίνεται να μην σε τυλίξει με ζεστασιά με τον πηγαίο ιδεαλισμό του. Για εμάς τους μεγαλύτερους, και ίσως πιο πραγματιστές, παραμένει ένα από τα σημαντικά αναγνώσματα της νιότης μας, άρα θα έχει πάντα στις καρδιές μας ξεχωριστή θέση.
Ο Έσσε αφιέρωσε το πρώτο μέρος του Σιντάρτα στον Νομπελίστα Ρομέν Ρολάν, με τον οποίο είχε συχνότατη επαφή μέσω αλληλογραφίας, ενώ το δεύτερο στον ξάδελφό του, καθηγητή ιαπωνολογίας, Βίλχλελμ Γκούντερτ. Η πρώτη έκδοση αριθμούσε 6.500 αντίτυπα κι ενώ η κριτική της εποχής αντιμετώπισε με αμηχανία το έργο, σύντομα έγινε κάτι σαν ευαγγέλιο για εκατομμύρια αναγνώστες. Από το 1922 έως σήμερα το Σιντάρτα έχει πουλήσει πάνω από 2,5 εκατομμύρια αντίτυπα παγκοσμίως και συνεχίζει να διαβάζεται από νέους και μη αναγνώστες.
Γετρούδη: ο μουσικός δρόμος του έρωτα
Το δικό του, ενδιαφέρον, παρασκήνιο έχει το μυθιστόρημα Γερτρούδη. Μπορεί να ολοκληρώθηκε το 1909, εντούτοις ο Έσσε χρειάστηκε να αναθεωρήσει αρκετές φορές έως τη στιγμή που έφτασε στην τελική φόρμα. Αυτό που τον απασχολούσε με το συγκεκριμένο βιβλίο ήταν το αυτοβιογραφικό υλικό που περιείχε. Οι πρώτες εκδοχές ακολουθούν σχεδόν πιστά στο προσωπικό βίωμα. Η αποτυχημένη σχέση του με την Ελίζαμπετ Λα Ρος, έξι χρόνια πριν από το γάμο του, έχει αφήσει μέσα του ένα ανεπούλωτο τραύμα, το οποίο επιθυμεί να του δώσει μυθοπλαστικό σώμα.
Στην πρώτη έκδοση η Ελίζαμπετ γίνεται Γετρούδη Σεβαλιέ, στην δεύτερη Γερτρούδη Φλάσχλαντ και στην τρίτη και τελική Γετρούδη Ίμτχορ. Το μόνο που μένει αναλλοίωτο είναι το μικρό όνομα της ηρωίδας του, το οποίο παραπέμπει ευθέως στην αδελφή του που πέθανε σε ηλικία τριών ετών. Όπως ισχύει σε όλα σχεδόν τα βιβλία του Έσσε, τα σύμβολα έχουν τη σημασία τους. Ο συγγραφέας χαρακτηρίζει την Γερτρούδη «αστέρι και υψηλό σύμβολο» και «την πιο αγαπημένη ανάμεσα στους νεκρούς μου». Είναι ένα όνομα που απαντάται και στην ποιητική συλλογή του Ρομαντικά τραγούδια.
Πικρή ρομαντική ιστορία
Πικρά ρομαντική είναι και η τούτη η ιστορία (υπό μορφή απομνημονευμάτων), καθώς περιγράφει την καλλιτεχνική αλλά και ανδρική εξέλιξη του Γκόντφριντ Κουν, ενός συνθέτη κλασικής μουσικής και όπερας που σε νεαρή ηλικία θα μείνει κουτσός, έπειτα από ένα αφελές ανδραγάθημα για χάρη μιας κοπέλας με την οποία συνδέθηκε πρόσκαιρα. Αυτή η σωματική μειονεξία θα μετρήσει πολύ στη ζωή του Κουν, καθώς αρχίζει να κλείνεται στον εαυτό του, να αποζητάει τον έρωτα μόνο σε φαντασιακό επίπεδο και ποτέ σε πραγματικό και να αφήνει τη μουσική να κατακλύσει τη ζωή του γεμίζοντας έτσι τα κενά που έχει αφήσει μέσα του η σκληρή πραγματικότητα. Ο εύπορος πατέρας του τον προορίζει για έμπορο, αλλά ο Κουν ορθώνει το ανάστημά του και δηλώνει πως θέλει να γίνει μουσικός, δίχως όμως να έχει κατά νου να το κάνει ως επάγγελμα. Μέτριος βιολιστής όπως είναι, δεν περιμένει και πολλά πολλά από τη μουσική.
Ακόμη κι όταν μεταβαίνει σε μια άλλη πόλη για να σπουδάσει μουσική, η αντιμετώπιση που έχει από τους δασκάλους του δεν είναι και πολύ ενθαρρυντική. Κι όμως, εκείνος μέσα του φλέγεται από την ανάγκη να φτιάξει δικές του συνθέσεις (έστω και κρυφά), ενώ ακόμη πιο μεγάλο όνειρο είναι να συνθέσει κάποια στιγμή μια όπερα. Προς στιγμήν, όμως, θα καταλήξει να παραδίδει μαθήματα σε νέους και να περιορίζεται στο ελάχιστο. Κάποια πρώτα τραγούδια του αποκτούν μια κάποια φήμη, αλλά τίποτα το εξωπραγματικό.
Έως τη στιγμή που θα γνωρίσει τον τραγουδιστή όπερας, Μουστ. Έναν εγωκεντρικό άντρα, ευσταλή και γυναικοκατακτητή.
Έως τη στιγμή που θα γνωρίσει τον τραγουδιστή όπερας, Μουστ. Έναν εγωκεντρικό άντρα, ευσταλή και γυναικοκατακτητή. Μια αμφίθυμη φιγούρα ανθρώπου που την ίδια στιγμή μπορεί να είναι ευγενής, αλλά και οξύθυμος (φτάνει στο σημείο να χτυπάει ακόμη και τις γυναίκες με τις οποίες σχετίζεται). Είναι φανερό πως έχει πρόβλημα αλκοολισμού που βαθμηδόν θα επιφέρει διάφορες τραγωδίες στη ζωή του. Εντούτοις, ο Μουστ ενδιαφέρεται έντονα για τις συνθέσεις του Κουν και τον ενημερώνει πως θα τις τραγουδήσει για να γίνουν ευρύτερα γνωστές. Αργότερα θα είναι και ο πρωταγωνιστής στην όπερα που θα συνθέσει ο Κουν. Είναι, όμως, φίλοι αυτοί οι δύο; Η σχέση τους περνάει από διάφορα κύματα και γίνεται αναγκαστικά ανταγωνιστική όταν θα εμφανιστεί η Γερτρούδη στο προσκήνιο.
Η ομορφιά της Γερτρούδης
Ας την φανταστούμε έτσι όπως μας την έχει περιγράψει εξαίσια ο Έσσε: μια νεαρή αρχόντισσα, με σκουρόξανθα μαλλιά και ομορφιά που θαμπώνει. Άγουρη περί των ερωτικών. Μια Αφροδίτη, την οποία ο Κουν δεν θα μπορέσει ποτέ να βγάλει από το μυαλό του. Γίνεται η Μούσα του, έρχονται κοντά, αλλά σε πλατωνικό επίπεδο, ενώ εκείνη τραγουδάει τα γυναικεία μέρη των έργων του.
Όταν όμως θα μπει στο «κάδρο» ο Μουστ θα την ξελογιάσει κι εκείνη θα τον ερωτευτεί. Αναγκαστικά ο Κουν υποχωρεί, αλλά μέσα του φλέγεται καθημερινά. Ο γάμος του Μουστ με την Γετρούδη δεν θα ευτυχήσει, καθώς ο εγωτικός τραγουδιστής θα διαλύσει ψυχολογικά τη γυναίκα του που τον υπεραγαπάει. Το ποτό έχει τσακίσει τον Μουστ, τα όνειρά του θρυμματίζονται, ενώ και η ζωή του Κουν γίνεται άνω κάτω, καθώς βρίσκεται στη μέση του ζευγαριού. Κι ας έχει αρχίσει να γίνεται γνωστός και τα έργα του να τα αγαπάει το πλατύ κοινό.
Η δύναμη της μουσικής
Το τραγικό τέλος του Μουστ θα ορίσει και το δράμα του βιβλίου, καθώς από εκείνο το σημείο και μετά τίποτα και για κανέναν δεν θα είναι ίδιο. Τα ανέμελα χρόνια της νιότης έχουν από καιρό παρέλθει για όλους. Πού και πού έρχονται στο μυαλό τους σαν ένα μακρινό όνειρο που το σκόρπισε η πρώτη αυγή.
Η μουσική κατακλύζει αυτό το βιβλίο. Άλλοτε είναι σε αλέγκρο κι άλλοτε σε αντάτζιο. Οι διέσεις και οι υφέσεις των συναισθήματων, μοιάζουν ομοίως με μουσικό μέτρο. Κατά το νιτσεϊκό πρότυπο, η μουσική καθορίζει τα πάντα, είναι η υπέρτατη τέχνη. Ακόμη και το νόημα της ζωής, ένα από τα κλειδιά αυτού του μυθιστορήματος, μοιάζει να είναι σαν παρτιτούρα που άλλοτε είναι καθαρογραμμένη κι άλλοτε τις λείπουν σημαντικές νότες για να ηχήσει ευφρόσυνα.
＊Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Απόσπασμα από το «Σιντάρτα»
«Ο Σιντάρτα έζησε πολύ καιρό τη ζωή του κόσμου και των απολαύσεων, χωρίς όμως να της ανήκει με την ψυχή του. Οι αισθήσεις του, που τα φλογερά χρόνια κοντά στους Σαμάνα τις είχαν δαμάσει και σκοτώσει, ξύπνησαν ξανά. Γεύτηκε τα πλούτη, την ηδονή, τη δύναμη. Αλλά στην καρδιά του μέσα είχε μείνει πολύ καιρό Σαμάνα – σωστά το είχε καταλάβει η έξυπνη Κάμαλα» (σελ. 91)
Απόσπασμα από την «Γερτρούδη»
«Μου άρεσε που άκουσα ότι τα φωτεινά, καλοσυνάτα μάτια της με είχαν παρακολουθήσει χωρίς να το ξέρω. Και ήδη από εκείνο το πρώτο βράδυ της γνωριμίας μας σκέφτηκα πόσο μεγάλη ευλογία θα ήταν να περάσει κανείς όλη του τη ζωή ενώ τον κοιτάζουν αυτά όμορφα, έντιμα μάτια, και ότι σε αυτή την περίπτωση θα ήταν αδύνατον να κάνει ή να σκεφτεί ποτέ κάποιος κάτι κακό» (σελ. 107)
Δυο λόγια για τον συγγραφέα
Ο Έρμαν Έσσε γεννήθηκε στις 2 Ιουλίου του 1877 στην Καλβ της Βιρτεμβέργης. Ο πατέρας του ήταν ιεραπόστολος και ο παππούς του από την πλευρά της μητέρας του γνωστός ινδολόγος.
Ξεκίνησε να εργάζεται ως βιβλιοπώλης, δημοσιεύοντας παράλληλα τα πρώτα του ποιήματα και πεζά και αρθρογραφώντας σε εφημερίδες. Το 1904 το μυθιστόρημα Πέτερ Κάμεντσιντ του χάρισε την αναγνώριση και την ευκαιρία να ζήσει στο εξής αποκλειστικά από τη συγγραφή. Υπήρξε ένας από τους δημοφιλέστερους και πλέον αναγνωρισμένους Γερμανούς συγγραφείς του 20ού αιώνα. Το έργο του έχει μεταφραστεί σε 70 γλώσσες. Στα γνωστότερα μυθιστορήματά του συγκαταλέγονται τα Σιντάρτα, Ο Λύκος της Στέπας, Ντέμιαν και Νάρκισσος και Χρυσόστομος. Το 1946 ο Έσσε τιμήθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Έζησε μεγάλο μέρος της ζωής του στην Ελβετία, όπου και πέθανε, στις 9 Αυγούστου του 1962, στο σπίτι του στη Μοντανιόλα.
