apatimeni kentriki

Για τη νουβέλα του Thomas Mann «Η απατημένη» (μτφρ. Γιάννης Κοιλής, εκδ. Κριτική).

Της Χριστίνας Μουκούλη

Η νουβέλα του Τόμας Μαν Η απατημένη κυκλοφορεί ξανά από τις εκδόσεις Κριτική σε μετάφραση του Γιάννη Κοιλή, που αποδίδει αποτελεσματικά τους δαιδαλώδεις συλλογισμούς του συγγραφέα και τις ψυχικές διακυμάνσεις των ηρώων του, οι οποίοι δρουν, αγαπούν, παθιάζονται, σκέφτονται, προβληματίζονται, αγωνιούν και αγωνίζονται, δεν παύουν όμως να ψάχνουν απαντήσεις. Πόσο εύκολο είναι να επιτευχθεί η αρμονία ανάμεσα στο σώμα και στην ψυχή μα και η αρμονία ανάμεσα στη ζωή και τις έμφυτες ηθικές πεποιθήσεις; «Μήπως δεν θα μπορούσε κι η ίδια η στέρηση να είναι ευτυχία, όταν δεν είναι μίζερος εξαναγκασμός, παρά σαν γίνεται με ελευθερία και με τη συνείδηση της συνάφειας;»

Οι περιστάσεις του βιβλίου

Η Ροζαλί φον Τίμλερ, είναι πενήντα χρόνων, χήρα, και ζει στο Ντίσελντορφ, τη δεκαετία του 1920, με τα δυο της παιδιά. Η ζωή τους κυλά ήρεμα. Προσκαλούν και προσκαλούνται σε δείπνα και συμμετέχουν στις κοινωνικές εκδηλώσεις που λαμβάνουν χώρα στην πόλη τους. Η κόρη της Άννα, αν και είναι πια είκοσι εννιά χρόνων, δεν έχει παντρευτεί, καθώς το πρόβλημα με το οποίο γεννήθηκε στο ένα της πόδι, της στερεί την ισότιμη διεκδίκηση μιας θέσης στην καρδιά κάποιου άντρα. Διοχετεύει όλη της την ενέργεια στη ζωγραφική και έχει –τουλάχιστον στα καλλιτεχνικά θέματα– πολύ προοδευτικές απόψεις για την εποχή της. Επιδεικνύει βαθιά ωριμότητα πνεύματος και έντονη φιλοσοφική διάθεση για τα ζητήματα που την απασχολούν. Ο αδελφός της είναι ακόμα μαθητής του Γυμνασίου. Η Ροζαλί λατρεύει τη φύση, τα χρώματα, τα αρώματα των λουλουδιών, κάθε τι που σφύζει από ζωή. Είναι κοινωνική, ευχάριστη, δραστήρια και δυσκολεύεται να αποδεχτεί το γεγονός ότι μεγαλώνει. Βλέπει το σώμα της να γερνά και συνειδητοποιεί ότι «η προσαρμογή της ψυχής στη νέα κατάσταση του σώματος, αυτό είναι το δυσκολότερο απ’ όλα».

Η Ροζαλί γοητεύεται από τη νεανική του φρεσκάδα, επιζητεί τη συντροφιά του και νιώθει πως η ζωή τής δίνει μια δεύτερη ευκαιρία. Παραξενεύεται, αρχικά, με τα αισθήματα που νιώθει για τον κατά πολύ νεότερό της Κεν, αυτό όμως δεν την εμποδίζει να τα αποδεχτεί με ειλικρίνεια, τόσο απέναντι στον εαυτό της, όσο και στην κόρη της.

Η ήσυχη ζωή της οικογένειας φον Τίμλερ, διακόπτεται από την άφιξη του Κεν Κίτον. Αμερικανός, είκοσι πέντε χρόνων, εμφανίσιμος και με ένα τραύμα από τον πόλεμο, ευχάριστος στις συναναστροφές, έρχεται να παραδώσει μαθήματα αγγλικών στον Έντουαρντ. Η Ροζαλί γοητεύεται από τη νεανική του φρεσκάδα, επιζητεί τη συντροφιά του και νιώθει πως η ζωή τής δίνει μια δεύτερη ευκαιρία. Παραξενεύεται, αρχικά, με τα αισθήματα που νιώθει για τον κατά πολύ νεότερό της Κεν, αυτό όμως δεν την εμποδίζει να τα αποδεχτεί με ειλικρίνεια, τόσο απέναντι στον εαυτό της, όσο και στην κόρη της. Μέσα από τις συζητήσεις των δύο γυναικών, μέσα από συλλογισμούς, προβληματισμούς και επιχειρήματα επί επιχειρημάτων, διαπιστώνουμε τον αγώνα και την αγωνία τους για την αναζήτηση της αλήθειας.

Ιατρική και λογοτεχνία

Κυρίαρχο θέμα του βιβλίο είναι η ηλικία της Ροζαλί και η φάση της εμμηνόπαυσης, την οποία έχει ολοκληρώσει. Η ίδια τονίζει στην Άννα τη σημαντικότητα της εμμήνου ρύσης στη ζωή μια γυναίκας. Για τον λόγο αυτό, είναι πολύ χαρούμενη όταν πιστεύει ότι την επανέκτησε, πράγμα που όμως δεν συμβαίνει, αφού η αιμορραγία της τελικά οφείλεται σε προχωρημένο καρκίνο.

Η συγκεκριμένη νουβέλα ή αφήγηση, όπως την αποκάλεσε ο ίδιος ο Τόμας Μαν, εκλαϊκεύει ζητήματα ιατρικής, για πρώτη φορά στην ιστορία της λογοτεχνίας. Η ομάδα των γιατρών που παρακολουθεί και χειρουργεί τη Ροζαλί εξηγεί αναλυτικά, αλλά με απλά και κατανοητά από όλους λόγια, την κατάσταση της ασθενούς, τόσο στην ίδια όσο και στην κόρη της. Επίσης έχουμε αναφορά στον τραυματισμό του Κεν, ο οποίος τον καιρό του πολέμου έχασε το ένα του νεφρό, και την χωλότητα της Άννας από τη γέννησή της.

Οι φραγμοί της ηλικίας

Η Απατημένη, αν και γράφτηκε πολύ αργότερα, αναφέρεται στην μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο εποχή, η οποία αποτελεί ένα μεταβατικό στάδιο, το οποίο με τη σειρά του, επέφερε αλλαγή στα επικρατούντα ήθη. Οι κανόνες που σχετίζονται με την ενδυμασία αρχίζουν να χαλαρώνουν. Είναι επιτρεπτό να βγάλουν το σακάκι τους οι άντρες την ώρα του φαγητού, για να νιώθουν πιο άνετα ή να μην έχουν τοποθετημένο αυστηρά το μαντηλάκι στην τσέπη του σακακιού τους αλλά να το αφήνουν να κρέμεται. Και στις σχέσεις των ανθρώπων δεν επικρατεί το απολύτως απαγορευτικό στην περίπτωση της μεγάλης διαφοράς ηλικίας ή στις επαφές μιας γυναίκας που έχει χάσει τον σύζυγό της, αρκεί να μην είναι προκλητική η συμπεριφορά της.

Η νουβέλα εκλαϊκεύει ζητήματα ιατρικής, για πρώτη φορά στην ιστορία της λογοτεχνίας. Η ομάδα των γιατρών που παρακολουθεί και χειρουργεί τη Ροζαλί εξηγεί αναλυτικά αλλά με απλά και κατανοητά από όλους λόγια, την κατάσταση της ασθενούς, τόσο στην ίδια όσο και στην κόρη της. Επίσης έχουμε αναφορά στον τραυματισμό του Κεν, ο οποίος τον καιρό του πολέμου έχασε το ένα του νεφρό και την χωλότητα της Άννας από τη γέννησή της.

Η Ροζαλί προσπαθεί να δραπετεύσει από την πραγματικότητα και να ζήσει μια ανέλπιστη και τελικά επιζήμια για την υγεία της ερωτική έκσταση. Αυτό είναι ένα στερεότυπο μοτίβο που το συναντούμε στη λογοτεχνία από πολύ παλιά, ξεκινώντας από τον Οράτιο και φτάνοντας στα Gesta Romanorum και στην ιπποτική μυθιστορία Ruodlieb. Θα μπορούσε κανείς να ισχυρισθεί ότι η Ροζαλί είναι το θηλυκό σύστοιχο του Φον Άσενμπαχ από τον Θάνατο στη Βενετία.

thomas mann
Το 1924 κυκλοφόρησε το Μαγικό Βουνό και το 1929 βραβεύθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Κατά την άνοδο
των Ναζί στην εξουσία το 1933, ο Τόμας Μαν βρισκόταν
στη Ζυρίχη με τη σύζυγό του. Ύστερα από προτροπή του
γιού του Κλάους δεν επέστρεψε στη Γερμανία, λόγω της έντονης κριτικής που είχε ασκήσει στον Ναζισμό κατά τα προηγούμενα χρόνια. Το 1936 του αφαιρέθηκε η γερμανική υπηκοότητα και ένα χρόνο μετά του αφαιρέθηκε κι ο τίτλος του επίτιμου διδάκτορα του Πανεπιστημίου της Βόννης. Το 1939 ταξίδεψε για τις Η.Π.Α., όπου δίδαξε στο πανεπιστήμιο Πρίνστον. Από το 1941 έως το 1952 έζησε στη Σάντα
Μόνικα της Καλιφόρνια, ενώ μετά την πτώση του Τρίτου
Ράιχ οι επισκέψεις του στην Ευρώπη ήταν τακτικές. Το
1947 εκδόθηκε το μυθιστόρημά του Δόκτωρ Φάουστους.
Στην Ευρώπη επέστρεψε το 1952 και εγκαταστάθηκε στο Κίλχμπεργκ της Ζυρίχης, όπου και πέθανε το 1955. Τα
άπαντα του Τόμας Μαν εκδόθηκαν σε δώδεκα τόμους στο
Βερολίνο το 1956 και στη Φρανκφούρτη το 1960.



Ανάλυση της ανθρώπινης ψυχής

Βασικός άξονας των βιβλίων του Τόμας Μαν είναι η διαρκής αναζήτηση του νοήματος της ύπαρξης. Αναθεωρώντας, ο ίδιος, απόψεις κατά τη διάρκεια της ζωής του, έχοντας το θάρρος να εκφράσει τη γνώμη του δημόσια, δεν σταματάει ποτέ να αναρωτιέται και να ψάχνει για την αλήθεια. Ακόμα κι όταν κέρδισε το Νόμπελ, όπως λέει ο ίδιος «η αναταραχή που προκάλεσε η επιτυχία, δεν κατάφερε ποτέ να μετριάσει την απόλυτη συναίσθηση της σχετικότητας των ερήμων εντός μου, ούτε κατάφερε, έστω και για ένα λεπτό, να αμβλύνει την αιχμή της αυτοκριτικής μου».

«Η φύση μπορεί με θαυμαστό τρόπο να κάνει την ψυχή να ξανανθίσει», όμως «η μητέρα φύση, φαίνεται ότι γενικώς έχει μια χαριτωμένη ροπή προς τη δισημία και τον μυστικισμό». Στην Τέχνη «θα έπρεπε να σε ερεθίζει η προσπάθεια να μετατρέψεις εκείνο που αόρατο δίνει χαρά, στο ορατό, στο οποίο στηρίζεται τελικά η τέχνη της ζωγραφικής». Η αγωνία της ωριμότητας, οι σχέσεις ανάμεσα σε ανθρώπους με διαφορά ηλικίας, «είναι τόσο παράξενο και κάπως επώδυνο που στη ζωή κυριαρχεί αυτή η ατολμία μεταξύ νέων κι ηλικιωμένων». Το πάθος που εκπορεύεται από τη φυσική ανάγκη του σώματος αλλά συγκρούεται με τους κοινωνικά αποδεκτούς κανόνες, «η ευτυχία και η περηφάνια σ’ αυτές τις περιπτώσεις, είναι τόσο στενά συνδεδεμένες με τον πόνο». Η ηθική και η ανηθικότητα, η δυνατότητα να έχει και η γυναίκα την ελευθερία να εκφράσει τον πόθο της, η ευρύτητα πνεύματος σε αντιδιαστολή με τις προκαταλήψεις της εποχής, η εσωτερική πάλη των ηρώων και τέλος, ο έρωτας και η θέληση για ζωή, ως αντίδοτο στον τρόμο του επερχόμενου θανάτου. «Αφού ο θάνατος είναι το μεγάλο φάρμακο της ζωής, κι αν για μένα πήρε τη μορφή της ανάστασης και της χαράς της ζωής, τότε αυτό δεν ήταν ψέμα, αλλά καλοσύνη κι ευσπλαχνικότητα», λέει η κεντρική ηρωίδα του βιβλίου.

Η νουβέλα συνοδεύεται από ένα γράμμα του φιλόσοφου και κοινωνιολόγου Τέοντορ Αντόρνο προς τον συγγραφέα, όπου του εκφράζει τις ευχαριστίες και τον θαυμασμό του για τα θέματα που θίγει στο βιβλίο του. «Μα τι πράγματα, που ούτε τα ‘χε κανείς υποψιαστεί, βγάλατε πάλι από το θέμα της διαπλοκής μεταξύ έρωτα και θανάτου· πόσο συγκεκριμένα και πόσο πλούσια σε εικόνες το επιτύχατε… λες και παρουσιάζετε εναλλαγές του έμμονου βασικού θέματός σας, όπου εναλλάσσονται με ακρίβεια το φως και το σκοτάδι… δεν παίρνει λοιπόν εδώ η πεισιθάνατη ζωή τον λόγο, αλλά ο θάνατος που ποθεί να ζήσει, κι αυτό ακριβώς αντιπροσωπεύει ταυτόχρονα το απρεπές, το ασύλληπτο, που συνταράσσει την κοινωνική συνοχή».

* Η ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΜΟΥΚΟΥΛΗ είναι εκπαιδευτικός. 


Mann Η απατημένη
με ένα γράμμα του Αντόρνο
Thomas Mann
Μτφρ. Γιάννης Κοιλής
Κριτική 2020
Σελ. 216, τιμή εκδότη €10,00

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ THOMAS MANN


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ο άντρας που περπατούσε ανάποδα, του Πάβελ Κόχουτ

Ο άντρας που περπατούσε ανάποδα, του Πάβελ Κόχουτ

Για το μυθιστόρημα του Pavel Kohout «Ο άντρας που περπατούσε ανάποδα» (μτφρ. Σόνια Στάμου-Ντορνιάκοβα, εκδ. Καστανιώτη).

Του Διονύση Μαρίνου

Ως γνωστόν όλα ξεκίνησαν κάπως έτσι: «Όταν ένα πρωί ο Γκρέγκορ Σάμσα ξύπνησε από ταραγμένο ύπνο, βρέθηκε σ...

Ο άρχοντας των μυγών, του Γουίλιαμ Γκόλντινγκ

Ο άρχοντας των μυγών, του Γουίλιαμ Γκόλντινγκ

Για το μυθιστόρημα του William Golding «Ο άρχοντας των μυγών» (μτφρ. Έφη Τσιρώνη, εκδ. Διόπτρα), «αλληγορική παραβολή, διδακτικός μύθος, φιλοσοφικό μυθιστόρημα πάνω στην ανθρώπινη φύση». Στην κεντρική εικόνα στιγμιότυπο από την κινηματογραφική μεταφορά του βιβλίου, το 1963, σε σκηνοθεσία του Peter Brook.

Της...

Pop. 1280, του Τζιμ Τόμσον: ένα νουάρ εκδίκησης, λαγνείας και προδοσίας

Pop. 1280, του Τζιμ Τόμσον: ένα νουάρ εκδίκησης, λαγνείας και προδοσίας

Για το μυθιστόρημα του Jim Thompson «Pop. 1280» (μτφρ. Κίκα Κραμβουσάνου, εκδ. Οξύ). Στην εικόνα, οι Φιλίπ Νουαρέ και Ιζαμπέλ Ιπέρ, στη βασισμένη στο μυθιστόρημα ταινία «Το ξεκαθάρισμα» (1982, Coup de torchon), του Μπερτράν Ταβερνιέ. Πριν από δυο χρόνια υπήρξαν έντονες φήμες ότι τα δικαιώματα έχει αγοράσει εκ νέου ο...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Τα καρφιά των αγγέλων (διήγημα)

Τα καρφιά των αγγέλων (διήγημα)

«Μια φορά με είδε που μιλούσα με μια κοπέλα και μ' έσπασε στο ξύλο... Ήτανε σκληρή γυναίκα η μάνα. Αλλά, πέντε αγόρια, πώς να μας κάνει καλά; Ήτανε και η φτώχεια. Πάντως, και μεγάλοι που ήμασταν, της είχαμε σεβασμό.«

Της Φωτεινής Τέντη

»Δεν μ...

Ο κλήρος του αίματος, της Σωτηρίας Μαραγκοζάκη

Ο κλήρος του αίματος, της Σωτηρίας Μαραγκοζάκη

Για το μυθιστόρημα της Σωτηρίας Μαραγκοζάκη «Ο κλήρος του αίματος» (εκδ. Πατάκη). 

Της Τέσυς Μπάιλα

Ένα από τα μεγάλα συλλογικά τραύματα της χώρας, ο εμφύλιος, είναι το θέμα του συγκεκριμένου βιβλίου. Η Σωτηρία Μαραγκοζάκη συνεχίζει σε μια άτ...

Το ταξίδι των γονιδίων μας, του Γιοχάνες Κράουζε – Είμαστε όλοι από κάπου αλλού

Το ταξίδι των γονιδίων μας, του Γιοχάνες Κράουζε – Είμαστε όλοι από κάπου αλλού

Για το βιβλίο του Johannes Krause  σε συνεργασία με τον Thomas Trappe «Το ταξίδι των γονιδίων μας. Πώς η μετανάστευση διαμόρφωσε τις σύγχρονες κοινωνίες» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου, εκδ. Διόπτρα).

Του Κυριάκου Αθανασιάδη

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Ο θάνατος του Οδυσσέα, του Δημήτρη Σίμου (προδημοσίευση)

Ο θάνατος του Οδυσσέα, του Δημήτρη Σίμου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Δημήτρη Σίμου «Ο θάνατος του Οδυσσέα – Μια Περιπέτεια του Αστυνόμου Καπετάνου», το οποίο κυκλοφορεί στις 10 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

20...

Η χώρα των άλλων, της Λεϊλά Σλιμανί (προδημοσίευση)

Η χώρα των άλλων, της Λεϊλά Σλιμανί (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Leila Slimani «Η χώρα των άλλων» (μτφρ. Κλαιρ Νεβέ, Μανώλης Πιμπλής), που κυκλοφορεί στις 10 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Την πρώτη φορά που η Ματίλντ επισκέφθηκε...

Άνθρωποι στο περιθώριο, του Ούλριχ Αλεξάντερ Μπόσβιτς (προδημοσίευση)

Άνθρωποι στο περιθώριο, του Ούλριχ Αλεξάντερ Μπόσβιτς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ulrich Alexander Boschwitz «Άνθρωποι στο περιθώριο» (μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, Άγγελος Αγγελίδης), που κυκλοφορεί στις 9 Ιουνίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

30+1 βιβλία Ιστορίας, ιδεών και φιλοσοφικού στοχασμού

30+1 βιβλία Ιστορίας, ιδεών και φιλοσοφικού στοχασμού

Τριανταμία επιλογές από την τρέχουσα βιβλιοπαραγωγή για αναγνώσεις κατά μόνας ή τηρώντας τις ενδεδειγμένες αποστάσεις. Δοκίμια για την ελληνική και παγκόσμια Ιστορία, τη φιλοσοφία, τη διακίνηση των ιδεών, την ελληνική κοινωνία, τρία πολιτικά μυθιστορήματα και για κλείσιμο μια μυθιστορηματική ιστορία που πλουτίζουν μ...

Έξι καλά ελληνικά αστυνομικά

Έξι καλά ελληνικά αστυνομικά

Τέσσερα μυθιστορήματα και δύο συλλογές αστυνομικών ιστοριών Ελλήνων συγγραφέων, επιλεγμένα από την πρόσφατη βιβλιοπαραγωγή.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

...

Οκτώ καλά αστυνομικά μυθιστορήματα

Οκτώ καλά αστυνομικά μυθιστορήματα

Επιλογή οκτώ μεταφρασμένων αστυνομικών μυθιστορημάτων από τις πρόσφατες κυκλοφορίες.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

28 Μαΐου 2021 ΕΛΛΗΝΕΣ

Νίκος Αργύρης & Μαριλένα Πανουργιά: «Δεν μπορεί να υπάρξει κορεσμός καλών βιβλίων»

Ο Νίκος Αργύρης και η Μαριλένα Πανουργιά μας μιλούν για τα χρόνια που βρίσκονται στο τιμόνι των εκδόσεων Ίκαρος, τις νέες σειρές που καθιέρωσαν, καθώς και για τα μελλον

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ