Φρανσίς Πονζ, η καθαρή σκέψη για τα πράγματα

Εκτύπωση

Francis Ponge 1899 1988 ecrivain poete francaisΓια το βιβλίο του Φρανσίς Πονζ «Το σαπούνι» (μτφρ. Δημήτρης Δημητριάδης, εκδ. Αντίποδες).

Του Θωμά Συμεωνίδη

Υπάρχουν πολλά να ειπωθούν σχετικά με το σαπούνι, θα πει ο Φρανσίς Πονζ και δεν θα μας διαψεύσει ο Φρανσίς Πονζ. Κυρίες και Κύριοι, θα προχωρήσουμε μαζί, εσείς ακούγοντας, εγώ μιλώντας, και κάπως έτσι θα ξεκινήσει να μιλάει για το σαπούνι ο Φρανσίς Πονζ. Οι πρώτες του αναφορές στο σαπούνι είναι σημειώσεις που κράτησε τον Απρίλιο του 1942, στην καρδιά του πολέμου, δηλαδή στην καρδιά των παντός είδους περιορισμών, και το σαπούνι, το αληθινό σαπούνι, ιδίως, μας έλειπε. Αυτή η έλλειψη να είναι ήταν άραγε η πηγή της έμπνευσης για να αρχίσει να κρατάει σημειώσεις για το σαπούνι ο Φρανσίς Πονζ; Δεν είχαμε παρά φθηνά Ersätze – που δεν άφριζαν καθόλου.

Ένα από τα χαρακτηριστικά της ποιητικής του Φρανσίς Πονζ, να προσαρμόζει τη γραφή του στις ιδιότητες των αντικειμένων για τα οποία μιλάει: το σαπούνι υπάρχει, γλιστράει, φθείρεται, τελικά, ξοδεύεται, εξαφανίζεται τελείως. «Το σαπούνι έχει πολλά να πει. Όταν θα έχει τελειώσει, δεν θα υπάρχει πια».

Υπάρχουν ακόμα περισσότερα που θα μπορούσε να πει το σαπούνι για τον εαυτό του. Αυτή είναι η ουσιαστική αφετηρία του Φρανσίς Πονζ. Και θα μιλήσει για τον εαυτό του το σαπούνι με έναν τρόπο που θα αντιστοιχεί πλήρως στις ιδιότητες που έχει το σαπούνι, μέχρι πλήρους εξαφανίσεως, εξαντλήσεως του θέματος, αυτό είναι άλλωστε ένα από τα χαρακτηριστικά της ποιητικής του Φρανσίς Πονζ, να προσαρμόζει τη γραφή του στις ιδιότητες των αντικειμένων για τα οποία μιλάει: το σαπούνι υπάρχει, γλιστράει, φθείρεται, τελικά, ξοδεύεται, εξαφανίζεται τελείως. Το σαπούνι έχει πολλά να πει. Όταν θα έχει τελειώσει, δεν θα υπάρχει πια.

Ο Φρανσίς Πονζ καταθέτει ένα έργο το οποίο ανήκει στην ποιητική του αντικειμένου, στην αισθητική της νεκρής φύσης, στην απουσία του ανθρώπου, στον υπερρεαλισμό των πραγμάτων. Μπορούμε να συναντήσουμε τον Φρανσίς Πονζ στην ίδια ομάδα με ονόματα όπως: Μαλαρμέ, Ρεβερντί, Ρεμπώ, Ρίλκε, Κάρλος, Στίβενς. Ο Φρανσίς Πονζ μιλάει για τα αντικείμενα σε μία εποχή όπου η πίστη στον άνθρωπο μετεωρίζεται ανάμεσα στο κακό που προκαλεί ο άνθρωπος και την αντοχή και την κατάφαση της ζωής από τον άνθρωπο πάλι. Ο Φρανσίς Πονζ προσεγγίζει τα αντικείμενα ως πράγματα και ως έννοιες και ως εμπειρία. Όπως οι πρωτοπορίες με τις οποίες μεγάλωσε ο Φρανσίς Πονζ θα επιχειρήσει και ο ίδιος να προσεγγίσει το αντικείμενο από όλες τις δυνατές πλευρές. Αν ο κυβισμός αναδεικνύει για παράδειγμα αυτό που μία συγκεκριμένη προοπτική αποκρύπτει, ο Φρανσίς Πονζ πηγαίνει πιο πέρα: ξεγυμνώνει χρήσεις, διαστάσεις, αναφορές του βλέμματος και των αντικειμένων για να μιλήσει για τα ίδια τα αντικείμενα. Τι είναι το σαπούνι; Ένα είδος πέτρας, όχι όμως φυσικής: ευαίσθητης, εύθικτης, περίπλοκης. Ένα αδρανές βότσαλο σχεδόν εξίσου δυσχερές να το κρατήσεις όσο κι ένα ψάρι. Έχει αρετές το σαπούνι: ο ενθουσιασμός, η ευστροφία, η γλωσσική ευχέρεια. Έχει προσωπικότητα το σαπούνι. Είναι αξιοπρεπές, συμπαθητικό.

Μέσα στο Σαπούνι θα διαβάσουμε την άποψη του Αλμπερτ Καμύ, θα δοκιμάσουμε τη σιωπή του Ζαν Πωλάν. Και οι δύο φίλοι του Φρανσίς Πονζ στους οποίους έστειλε ένα μέρος του χειρογράφου ο Φρανσίς Πονζ. Η άποψη του Καμύ, η σιωπή του Πωλάν: δύο ακόμα διαστάσεις για να προσεγγίσουμε το Σαπούνι. Για το Σαπούνι και τον Φρανσίς Πονζ μίλησε και ο (αναφέρομαι σε αυτόν με μεγάλη αμφιθυμία ομολογώ) Ζαν Πωλ Σαρτρ: Ο Πονζ δεν βάζει τον άνθρωπο να παρεμβαίνει στα πράγματα παρά με την ιδιότητα του καθαρού βλέμματος. Αλλά τι σημαίνει καθαρό βλέμμα εδώ; Στα ίδια τα πράγματα, χωρίς προκαταλήψεις, χωρίς δηλαδή επιβεβλημένες, κυρίαρχες, περιοριστικές οπτικές, χωρίς τον απόλυτο προσδιορισμό από τη χρήση ή της χρήσεις.

alt
Ο Φρανσίς Πονζ

Αυτό που θέτει ως στόχο και επιτυγχάνει τελικά ο Φρανσίς Πονζ δεν είναι καθόλου απλό και προφανές. Αποφεύγει την πόλωση της παρωδίας ή της ειρωνείας και επιτυγχάνει να προσανατολίσει το βλέμμα μας στην ηθική πλευρά του πράγματος. Ποια είναι η ουσία της καθαριότητας; Πόσα διαφορετική είδη καθαριότητας υπάρχουν;

Στην κατανόηση όλων αυτών βοηθάει σημαντικά η μετάφραση του Δημήτρη Δημητριάδη και το εργοβιογραφικό σημείωμα που συνέταξε ο ίδιος και παρατίθεται στο τέλος του βιβλίου. Αλλά ας πούμε εδώ επίσης ότι αυτό που θέτει ως στόχο και επιτυγχάνει τελικά ο Φρανσίς Πονζ δεν είναι καθόλου απλό και προφανές. Αποφεύγει την πόλωση της παρωδίας ή της ειρωνείας και επιτυγχάνει να προσανατολίσει το βλέμμα μας στην ηθική πλευρά του πράγματος. Ποια είναι η ουσία της καθαριότητας; Πόσα διαφορετική είδη καθαριότητας υπάρχουν; Θα μιλήσει ο Φρανσίς Πονζ για διανοητική τουαλέτα, αλλά και παίζοντας με τις έννοιες θα υποστηρίξει τη σύνδεση ανάμεσα στο σαπούνι (savon) και τη γνώση (savoir). Τα καθημερινά μας αντικείμενα συνδέονται με τη γνώση, είναι τα ίδια γνώση, είναι υποστάσεις της γνώσης. Το σαπούνι απολυμαίνει το σώμα, αλλά το σαπούνι μπορεί να είναι την ίδια στιγμή μια υπενθύμιση για την απολύμανση της σκέψης. Το βλέμμα λοιπόν που μοιάζει να υποδεικνύει ο Φρανσίς Πονζ δεν είναι ακριβώς ένα καθαρό βλέμμα αλλά η υπόμνηση μιας καθαρής σκέψης πάνω στα πράγματα.

Η καθαριότητα δεν σημαίνει απαραίτητα και απλότητα. Το καθαρό βλέμμα δεν είναι μια ευθεία γραμμή, η καθαρή σκέψη δεν είναι απαραίτητα ένας εύκολα αναγνώσιμος χώρος. Το αποδεικνύει αυτό ο Φρανσίς Πονζ μέσα από την αρχιτεκτονική την οποία τελικά καταλήγει να έχει Το Σαπούνι. Σε μία ραδιοφωνική συνομιλία του με τον Φιλίπ Σολλέρς στις 12 Μαΐου 1967 θα μιλήσει ο Φρανσίς Πονζ για τις κριτικές που έχουν γραφτεί για Το Σαπούνι: Τέλος πάντων, μιλούν γι’ αυτό κάνοντας λόγο για περίπλοκη και εκλεπτυσμένη αρχιτεκτονική όμως δεν έχουν διαβάσει, τελικά, δεν έχουν συνειδητοποιήσει ότι τα προβλήματα που τότε έζησα, είχαν περιληφθεί εκεί μέσα, είχαν περιληφθεί στην εν λόγω αρχιτεκτονική. Ποια είναι τα προβλήματα στα οποία αναφέρεται ο Φρανσίς Πονζ; Αξίζει κάποιος να τα εντοπίσει μέσα στο βιβλίο. Γιατί και η αποκρυπτογράφηση είναι μία άσκηση καθαρότητας τελικά. Στα ίδια τα πράγματα, στο περιεχόμενο των πραγμάτων, η αποκατάσταση αυτού του πράγματος πού έχει λερωθεί. Ο Φρανσίς Πονζ δεν κρίνει αυτό ή αυτόν που στερεί την καθαρότητα. Περισσότερο, με τρόπο που δεν ηθικολογεί προτρέπει τον αναγνώστη να σκεφτεί το νόημα και την πράξη της καθαριότητας στη σκέψη και στις σχέσεις μας με τα πράγματα.

* Ο ΘΩΜΑΣ ΣΥΜΕΩΝΙΔΗΣ είναι συγγραφέας. 
Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Μυθιστόρημα» (εκδ. Γαβριηλίδης).


altΤο σαπούνι
Φρανσίς Πονζ
Μτφρ. Δημήτρης Δημητριάδης
Αντίποδες 2019
Σελ. 176, τιμή εκδότη €12,70

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΦΡΑΝΣΙΣ ΠΟΝΖ

 

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
«Δες πώς φέγγουν σκαρφαλωμένα στη νύχτα...»

«Δες πώς φέγγουν σκαρφαλωμένα στη νύχτα...»

Για την ποιητική συλλογή της Δήμητρας Χ. Χριστοδούλου «Είκοσι τέσσερις χτύποι και σιωπή» (εκδ. Μελάνι).

Του Μάριου Μιχαηλίδη

Η Δήμητρα Χ. Χριστοδούλου σ...

«Γέμισε το δωμάτιο χορτάρι, μαργαρίτες και μη με λησμόνει»

«Γέμισε το δωμάτιο χορτάρι, μαργαρίτες και μη με λησμόνει»

Για την ποιητική συλλογή της Ελένης Μαρινάκη «Μετράω ως το δέκα» (εκδ. Μελάνι).

Του Γιώργου Δελιόπουλου

Μετράω ως το δ...

«Πάντα αγόρια στα ποιήματά μου!»

«Πάντα αγόρια στα ποιήματά μου!»

Για την ανθολογία «Σάντρο Πέννα – Ο ποιητής της επιθυμίας και της μοναξιάς» (μτφρ. Γιάννης Ηλ. Παππάς, εκδ. Οδός Πανός).

Του Παναγιώτη Γούτα

...

Διαφήμιση
ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ
Τριάντα τρία χρόνια χωρίς τον Ταρκόφσκι

Τριάντα τρία χρόνια χωρίς τον Ταρκόφσκι

Για τη συλλογική έκδοση του τόμου «Aντρέι Ταρκόφσκι – Ο ποιητής της έβδομης τέχνης» (εκδ. Το Μέλλον). 

Του Θόδωρου Σούμα

Οι εκδόσεις Το Μέλλον και η Παν...

Ανδαλουσιανό φλαμένκο στην Αθήνα

Ανδαλουσιανό φλαμένκο στην Αθήνα

Για το «Hola Flamenco Festival» που πραγματοποιήθηκε με τη συμμετοχή 50 καλλιτεχνών από την Ελλάδα και την Ισπανία, στο θέατρο της Δώρας Στράτου στις 10 Σεπτεμβρίου.

Του Νίκου Ξένιου

...
Πέθανε ο Νάνος Βαλαωρίτης

Πέθανε ο Νάνος Βαλαωρίτης

Ανακοίνωση της Εταιρείας Συγγραφέων για τον θάνατο του Νάνου Βαλαωρίτη.

«Θα συνεχίσω άραγες να γράφω και μετά θάνατον; Έχω γράψει σε ώρα τροπικής θύελλας τις παραμονές του τέλους κι όταν το πλοίο βυθιζόταν τραγούδησα στο κατάστρωμα κι ότα...