«Η ασθένεια των απαλών πραγμάτων» του Αλέξη Σταμάτη (κριτική) – Συνομιλώντας με έναν «άλλο» Ρεμπό

Δύο δεκαετίες μετά την τελευταία του συλλογή, ο Αλέξης Σταμάτης επιστρέφει στην ποίηση με ένα υβριδικό έργο, που διαπραγματεύεται την υπαρξιακή αγωνία μέσα στην πολλαπλότητα του πιθανού. Με την Ασθένεια των απαλών πραγμάτων (Κάπα εκδοτική, 2025) ο δημιουργός χαρτογραφεί έναν χώρο όπου η μνήμη, το σώμα και η απουσία συνυπάρχουν σε διαρκή ένταση. Η συλλογή συγκροτεί ένα ποιητικό σύμπαν στο οποίο ο χρόνος δεν κυλά γραμμικά· αναδιπλώνεται, επιστρέφει και βαραίνει τον χώρο, μετατρέποντάς τον σε πεδίο βιωμένης εμπειρίας. Η ποίηση λειτουργεί ως πράξη εντοπισμού των νεκρών μέσα στους ζωντανούς, των σωμάτων τους στις μνήμες των ζωντανών, της φωνής στη σιωπή που την περιβάλλει.

Η συλλογή συγκροτείται ως ένα πολυσύνθετο υβρίδιο λόγου, όπου η ποιητική μορφή διασπάται σε στροφικά συμπλέγματα με σχετική αυτοτέλεια. Κυρίαρχο είναι το πεζολογικό στοιχείο, χωρίς όμως να χάνει την ποιητική της πυκνότητα και τον εσωτερικό της ρυθμό. Η υβριδικότητα στη συλλογή δεν αποτελεί απλώς αισθητική επιλογή, αλλά συνειδητή ποιητική στάση. Η διάρρηξη των ειδολογικών ορίων αισθητοποιεί τον κατακερματισμένο και διαρκώς μεταβαλλόμενο χωροχρόνο. Τα ποιήματα μετατρέπονται σε πεδίο διασταύρωσης λόγων, ειδών και ασταθών χρονικοτήτων, όπως ακριβώς και το υποκείμενο που το κατοικεί. Κάθε στροφή λειτουργεί ως αυτόνομη μονάδα νοήματος, καταγράφοντας μια εικόνα ή ένα υπαρξιακό ερώτημα, με αποτέλεσμα το ποίημα να προσομοιάζει σε παζλ νοημάτων. Ο αναγνώστης και η αναγνώστρια καλούνται να συνενώσουν τα θραύσματα αυτά, να διασχίσουν τις ασυνέχειες και να συγκροτήσουν το ποιητικό σύμπαν, μέσα από μια ενεργητική ερμηνευτική συμμετοχή.

Στον πυρήνα της συλλογής βρίσκεται η προβληματική του χώρου και του χρόνου, ως βιωμένες συνθήκες της ανθρώπινης απουσίας. Η ποίηση του Σταμάτη αποτελεί το σημείο συνάντησης της διαδρομής του αναγνώστη στη γεωγραφία ενός βιβλίου που φυλακίζει μια φωνή έτοιμη να δραπετεύσει. Ο χώρος στις συνθέσεις του δεν είναι ουδέτερος, αλλά λειτουργικά δεμένος με τη συναισθηματική πρόσληψη του ποιητικού προβληματισμού. Γίνεται ενεργός παράγοντας συγκρότησης του υποκειμένου. Πρόκειται για έναν βιωμένο χώρο, όπου η μνήμη δεν ανακαλείται απλώς, αλλά εγκαθίσταται, βαραίνει και παραμορφώνει τη χωρική εμπειρία. Το σώμα δεν κινείται μέσα στον χώρο· γίνεται το ίδιο χώρος, ένα σημείο όπου ο χρόνος αποκτά υλικότητα. Αν το σύμπαν νοείται ως απουσία χωροχρόνου και η βαρύτητα ως ταλάντωση και παραμόρφωση του χώρου, τότε η συλλογή θέτει το ερώτημα ποιον χώρο καταλαμβάνουν οι απουσίες των ανθρώπων γύρω μας; Σε ποιο χρονικό συνεχές εγγράφονται οι μνήμες τους;

Στη φιλοσοφική οπτική του Σταμάτη, το άτομο παρουσιάζεται ως τμήμα του χώρου, ως μνήμη και ταυτότητα που ακτινοβολεί μέσα από τις αλληλεπιδράσεις του με το περιβάλλον.

Οι συνθέσεις καταγράφουν τη διαρκή κίνηση στη γεωγραφία του χρόνου και την ύλη της εμπειρίας του πρωτοενικού υποκειμένου. Η εξομολογητική τάση συμπλέει με τη στοχαστική αγωνία για τον Άνθρωπο και την κληρονομιά του, τη μνήμη των νεκρών στα χείλη των ζωντανών, την άυλη παρουσία τους στον υλικό χώρο, τις πτυχώσεις του χρόνου που τους επαναφέρουν. Στη φιλοσοφική οπτική του Σταμάτη, το άτομο παρουσιάζεται ως τμήμα του χώρου, ως μνήμη και ταυτότητα που ακτινοβολεί μέσα από τις αλληλεπιδράσεις του με το περιβάλλον.

Η θέση του σώματος

Το σώμα παραμένει διαρκώς παρόν, ως μόριο, ως βλέμμα και φωνή, ως ανάσα και κίνηση. Μέσα στη γεωγραφία της μνήμης και του κλειστού δωματίου, η ύπαρξη αλλάζει. Μεταμορφώνεται σε σώμα. Θυμάται τις μετατοπίσεις του αέρα, βλέπει την αποτύπωση της φθοράς στο δέρμα της σιωπής και την πρόκληση να ξεπεράσει ο ποιητής τις αδυναμίες της γλώσσας για να εκφράσει τους φόβους και τον πόνο της θύμησης. Το σώμα -ως υλική διάσταση της θέσης μας στο σύμπαν των σχεσιακών καταστάσεων- γίνεται φορέας της βιωμένης εμπειρίας και της ιστορίας της. Ο χώρος στο έργο του Σταμάτη είναι κατεξοχήν ιδιωτικός, καθηλωμένος από τις μνήμες, παραμορφωμένος από το βάρος του χρόνου και του βιώματος. Η ποιητική πράξη γίνεται έτσι μια διαρκής προσπάθεια υπέρβασης των ορίων της γλώσσας, ώστε να εκφραστούν οι φόβοι και ο πόνος της θύμησης.

Το σώμα γίνεται ο χώρος όπου απλώνεται το βίωμα, ο πυρήνας από τον οποίο ακτινοβολεί η μνήμη, χαράσσοντας πορείες ανάγνωσης που διασταυρώνονται με την κειμενική γεωγραφία.

Η σταθερή επανάληψη της λέξης «σώμα» στην πρώτη ενότητα λειτουργεί ως δείκτης της υπαρξιακής αγωνίας που διατρέχει το έργο. Το σώμα γίνεται ο χώρος όπου απλώνεται το βίωμα, ο πυρήνας από τον οποίο ακτινοβολεί η μνήμη, χαράσσοντας πορείες ανάγνωσης που διασταυρώνονται με την κειμενική γεωγραφία. Ο Σταμάτης ανανεώνει τη σωματική ποίηση μέσα από μια χωρική οπτική, όπου το σώμα ενσωματώνεται στον ποιητικό χώρο και ορίζει τη μικρογεωγραφία της οικίας μέσω πρακτικών (άγγιγμα, φωνή, σιωπή) και μέσω υλικών αντικειμένων (καφές, πόρτα, καθρέφτης) που συνδέονται άρρηκτα με την ύπαρξη.

Ένας «άλλος» Ρεμπό 

Αν όμως στην Α’ ενότητα η απουσία (έρωτα, πατέρα και μητέρας) δηλώνει την κοινωνική ταυτότητα του ποιητικού υποκειμένου, στη Β’ ενότητα, κεντρικός ποιητικός χαρακτήρας είναι ένας «άλλος» Ρεμπό· όχι ο ποιητής, αλλά ένας γραφειοκράτης της αποικιοκρατίας· είναι ο Ρεμπό μιας άλλης διάστασης, ενός παράλληλου σύμπαντος που κρατά ημερολόγιο. Το δε Γ’ μέρος της συλλογής κινείται σε ένα υβρίδιο ποιητικών αφηγημάτων με επιστημονικοφανές ύφος, που παραπέμπει σε ποίηση τεκμηρίου.

Ο Σταμάτης συνομιλεί με τη μεταποικιακή θεωρία, αναδεικνύοντας τις ρωγμές της ευρωπαϊκής ποιητικής αυτοεικόνας, μέσα από μία υβριδική γραφή που συνδέει τον ποιητικό λόγο με τον πεζό, το ημερολογιακό στυλ με τη θεατρικότητα.

Στη δεύτερη ενότητα, ο «άλλος» Ρεμπό απογυμνώνεται από τον ρομαντικό μύθο του καταραμένου ποιητή και επανεγγράφεται ως υποκείμενο εξουσίας, ενταγμένο στον μηχανισμό της αποικιοκρατίας. Η ποιητική σύνθεση συμπυκνώνει την επιθυμία για ελευθερία μέσα από μια ποιητική πρόζα γεμάτη εικόνες, σκηνικούς διαλόγους και γλωσσικές εκρήξεις. Ο Σταμάτης συνομιλεί με τη μεταποικιακή θεωρία, αναδεικνύοντας τις ρωγμές της ευρωπαϊκής ποιητικής αυτοεικόνας, μέσα από μία υβριδική γραφή που συνδέει τον ποιητικό λόγο με τον πεζό, το ημερολογιακό στυλ με τη θεατρικότητα. Στον διακειμενικό αυτό διάλογο, ο δημιουργός αναπλάθει τη ζωή του Ρεμπό (τα ταξίδια, την εγκατάσταση στην Αβησσυνία, την εγκατάλειψη της ποίησης) όχι για να αναμετρηθεί μαζί του, αλλά για να αναδείξει το πιθανό και το ανείπωτο ως μετακίνηση της ύπαρξης στον χώρο και τον χρόνο.

Στον 21ο αιώνα, οι καταραμένοι ποιητές ακόμα ασκούν γοητεία. Η ρητορική τόλμη τους, ως προάγγελοι του μοντερνισμού, η συμβολιστική έκφραση και ο περιπετειώδης βίος τους συνεπαίρνουν τους δημιουργούς της νέας χιλιετίας. Η ενότητα συνδέεται με την προηγούμενη με βάση την κβαντική πολλαπλότητα των κόσμων και την αστάθεια του αντικειμενικού. Ο Σταμάτης διασχίζει την εκδοτική σιωπή του Ρεμπό με ένα κβαντικό υβρίδιο λυρισμού και μυθοπλασίας που αφήνει πίσω του οσμές από τις Μυθοπλασίες του Μπόρχες. Ο Ρεμπό είναι το είδωλο της εικοσιτετράχρονης ποιητικής σιωπής του Έλληνα δημιουργού. Ο τελευταίος επιστρέφει στη στιχουργική ως μια μετατόπιση της απουσίας του Γάλλου.

Αν το Μεθυσμένο καράβι του Ρεμπό είναι η συνείδηση που παρασύρεται χωρίς έλεγχο και προορισμό, το «Χαμένο ημερολόγιο» του Σταμάτη είναι τα «απαλά πράγματα» -τα ίχνη του βίου και οι μνήμες- που κουβαλά ο ήρωας όταν επιστρέφει από την Αβησσυνία. Η ρεμποïκή απορρύθμιση των αισθήσεων μετασχηματίζεται σε μια εκκωφαντική ρευστότητα -μέσα από την ποίηση-, δείχνει τον κόσμο με τη γλώσσα των οραμάτων και της απώλειας, αφήνοντας ίχνη κοσμικά. Αν ο Ρεμπό βλέπει ταυτόχρονα πολλές πραγματικότητες, ο Σταμάτης καταγράφει τις πολλαπλές πιθανότητες μέσα από οράματα σε μια ποιητική αλληγορία μεταφυσικής αγωνίας για την ύπαρξη.

Επιλογικά, η συλλογή ξεπερνά τα όρια του καθιερωμένου που προτείνει. Η ασθένεια των απαλών πραγμάτων ανανεώνει τους όρους της αισθητικής κρίσης και, ιδίως στο Β΄ και Γ΄ μέρος, αιφνιδιάζει με τις καινοτομίες της. Ανατρέπει παγιωμένες αντιλήψεις για την ποιητική φόρμα, εγκαταλείποντας τα καθιερωμένα σχήματα προς όφελος πειραματικών εκφραστικών οδών. Η αισθητική πρόταση του Σταμάτη επιδιώκει τη διεύρυνση των ορίων της ποιητικής εμπειρίας, μετατοπίζοντας το κέντρο βάρους από το ποίημα ως αντικείμενο στο ποίημα ως χωρικό και υπαρξιακό συμβάν.

*Ο ΔΗΜΟΣ ΧΛΩΠΤΣΙΟΥΔΗΣ είναι ποιητής, κάτοχος διδακτορικού στη Δημιουργική Γραφή. Πιο πρόσφατο έργο του, η ποιητική συλλογή Παραχάραξη (εκδ. Μανδραγόρας).

Λίγα λόγια για τον ποιητή

Ο Αλέξης Σταμάτης γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε Αρχιτεκτονική στο ΕΜΠ και έκανε μεταπτυχιακά Αρχιτεκτονικής και Κινηματογράφου στο Λονδίνο. Έχει γράψει συνολικά τριάντα πέντε βιβλία.

Μεταξύ των έργων του χαρακτηριστικά είναι τα μυθιστορήματά του Μπαρ Φλωμπέρ, Βίλα Κομπρέ και το αυτοβιογραφικό του βιβλίο Υπήρξα τόσοι άλλοι. Έργα του έχουν μεταφραστεί σε εννέα γλώσσες. Θεατρικά του έργα έχουν ανέβει σε πολλά θέατρα της Αθήνας, συμπεριλαμβανομένου του Εθνικού Θεάτρου και του Θεάτρου Τέχνης.

Είναι τακτικός αρθρογράφος στο Βήμα από το 2017.