«Το χρώμα του Αιγαίου και άλλα ποιήματα» του Αρμάντο Ρομέρο – Ποίηση όπως το φως κι η θάλασσα

Ο Αρμάντο Ρομέρο έλκει την καταγωγή του από την Ελλάδα. Σας ακούγεται περίεργο; Αν με καταλάβαινε τώρα ο ίδιος, θα χαμογελούσε συνωμοτικά. Είμαι βέβαιος για αυτό. Ήθελε και θέλει να αγαπηθεί στο Αιγαίο πέλαγος και να μας διηγηθεί τον ουσιαστικό λόγο που ο έρωτας είναι όντως μια αρχαιοελληνική λέξη και έννοια. Ήθελε και θέλει να βυθιστεί στη φωνή του μοναστηριακού κόσμου του Άθως και κατ’ επέκταση σε ένα κομμάτι της δική μας ψυχής. Μάλιστα προσπαθεί και τα καταφέρνει επάξια να απευθύνεται σε όλο το φάσμα της συλλογικής μας μνήμης μέσα από την αλληλουχία των ποιημάτων του σε καθεμία από τις τρεις ενότητες. Της αρχαίας, της ελληνιστικής, της βυζαντινής και της νεοελληνικής.

Έχω ταξιδέψει πολύ στο Αιγαίο και έχω ερωτευθεί εξίσου. Έχω γράψει πολύ για το Αιγαίο και πολύ για τον έρωτα. Δεν έχω όμως επισκεφτεί το Άθως ούτε είχα ποτέ την επιθυμία να πάω προηγουμένως. Μετά την ανάγνωση του βιβλίου Το χρώμα του Αιγαίου και άλλα ποιήματα (μτφρ. Αγαθή Δημητρούκα, εκδ. Τόπος), μέσα όλα διαταράχτηκαν.

Θυμήθηκα γιατί ακριβώς λάτρευα από μικρός τον Ελύτη και τον μοναδικό του τρόπο να προσεγγίζει τον μυστικισμό της πατρίδας μου με το υπέροχο κάλυμμα του τοπίου, της ομορφιάς και των ανθρώπων. Ο Αρμάντο Ρομέρο παίρνει τη σκυτάλη και είναι τέτοιος ποιητής-μάστορας του λόγου και της ευθύνης που φθάνει στο ίδιο βάθος του μυστικισμού, στις ίδιες σπηλιές και στα ίδια ύψη από ένα άλλο μονοπάτι και με μια άλλη γλώσσα. Μια γλώσσα που δεν μιμείται. Μια γλώσσα στιβαρή και πλούσια, χωρίς προσωπείο και με το ξάφνιασμα ενός παιδιού μπρος στον μεγάλο τεράστιο κόσμο, παραδίδει μαθήματα απλότητας. Απλότητα όπως το φως και ο έρωτας. Απλότητα όπως η θάλασσα.

Θυμήθηκα επίσης τους λόγους που δεν ήθελα να ανηφορίσω στα μοναστήρια του Αγίου Όρους. Και μέσα μου ντράπηκα διότι αγνόησα όλα τα προειδοποιητικά σημάδια της πνευματικότητας και της μέγα χάρης του Θεού μέσα μου. Βλέπετε, τα φτιασίδια που εμείς οι ίδιοι φορτώνουμε στην κρίση μας, κάποιες φορές αποπροσανατολίζουν ως προς το απόσταγμα ζωής που επιθυμούμε.

Τον ζήλεψα τον Αρμάντο διότι δεν υπέπεσε στην παγίδα αυτών των φτιασιδιών και επέμεινε στον άνθρωπο και τον αρχέγονο σκοπό του. Την κραυγή της σιωπής και τη σιωπή της κραυγής. Το κορμί δίχως την ανάγκη της αμαρτίας και την ομορφιά όπως τη θέλει η φύση και όπως την ερμηνεύει ο άνθρωπος.

Ο Όμηρος, η γυναίκα και ο μοναχός αντιμετωπίζονται με όμοια ευλάβεια και τον ίδιο θαυμασμό στιχουργικά.

Βλέπετε, εμείς ζούμε εδώ, λεπτό το λεπτό και μέρα τη μέρα, σε αυτόν τον τόπο, που πάει να πει ότι η πραγματικότητα νερώνει τη ματιά μας και η καθημερινότητα βάζει παντού αναχώματα στην αληθινή αναζήτηση των πραγμάτων που μας θεμελίωσαν. Ζούμε εδώ και η μαγεία των αόρατων παραμένει ως επί το πλείστων αόρατη και κυρίως ανέγγιχτη. Δεν απλώνουμε παρά σπάνια το χέρι μας εσωτερικά του κόσμου και στα παρασκήνια της σιωπής.

Αυτός είναι και ο λόγος που πιστεύω ότι ο συγγραφέας, μέσα από αυτό το βιβλίο, δηλώνει με περηφάνια πως είναι Γραικός, Ρωμιός και Έλληνας μαζί και ποτέ χωριστά. Ο ποιητής μπορεί να μην έχει Ελληνικό DNA, όμως ο ελληνισμός χρειάζεται από το δικό του ποιητικό DNA για να συνεχίζει δυνατός και καθαρός προς το αύριο. Ο ποιητής αγαπάει τις ιδέες του και θριαμβεύει. Ο Όμηρος, η γυναίκα και ο μοναχός αντιμετωπίζονται με όμοια ευλάβεια και τον ίδιο θαυμασμό στιχουργικά. Το φως του ήλιου και το φως των κεριών λάμπουν ίδια φλόγα. Η θάλασσα και η μονή κυματίζουν τους ίδιους ήχους και τα ίδια θαύματα.

Η εσωτερική πάλη και η λύτρωση μέσα από σύμβολα 

Ο ποιητής, μέσα από τις στίχους του, επιχειρεί να σκιαγραφήσει την εσωτερική πάλη του ανθρώπου που αναζητά τη λύτρωση και την αλήθεια μέσα από τη μυστικιστική σιωπή, την άλλη πλευρά των πραγμάτων και τις καθημερινές του προσλαμβάνουσες. Η ομορφιά εδώ λειτουργεί συμβολικά ως τόπος ένωσης αλλά και διαλογισμού, ένας χώρος όπου η εσωτερική αναζήτηση παίρνει μορφή μέσω της αποδοχής ή της άρνησης της πίστης.

Η γραφή του είναι λιτή αλλά πυκνή σε νοήματα, με μια αίσθηση εσωτερικής έντασης. Η επιλογή των λέξεων είναι προσεγμένη, δημιουργώντας μια ατμόσφαιρα θαλασσινή, ερωτική, μυστηρίου και στοχασμού. Η εικονοπλασία είναι έντονη, με τοπωνύμια, ιστορικά γεγονότα, επώνυμους και ανώνυμους ήρωες της γνώσης και της ζωής, θρησκευτικά και φιλοσοφικά σύμβολα που εντείνουν τη μεταφυσική αγωνία.

Είναι τα σύμβολα η αλφάβητος του μυστικού κόσμου;

Στους στίχους διακρίνουμε την ένταση ανάμεσα στο ιερό και το ανθρώπινο, καθώς και την πάλη για κατανόηση του θείου και του υπαρξιακού κενού. Ο ποιητής θέτει ερωτήματα για τα σχήματα και τη συνείδηση, εκφράζοντας αμφιβολίες και αναζητώντας σημεία επαφής με το απόλυτο και το άγνωστο του φυσικού κόσμου που μας περιβάλλει. Είναι ο έρωτας ανθρώπινος; Ο μύθος είναι συγγενής της αλήθειας; Είναι ένα τετράγραμμο η τετράγωνη εξήγηση του κόσμου ή ένας τετραγωνισμένος κύκλος της ζωής με ισχυρό όπλο την ποίηση; Είναι τα σύμβολα η αλφάβητος του μυστικού κόσμου;

Τα σύμβολα ξεχειλίζουν στην τρίτη ενότητα του βιβλίου και ιδού μερικά από αυτά:

• Η Μονή: Σύμβολο απομόνωσης και διαλογισμού, αναφορά στην πνευματική αναζήτηση ή την ανάγκη για εσωτερική κάθαρση.
• Το φως των κεριών: Αναπαριστά την αμυδρή, εσωτερική φώτιση που αποκαλύπτει αλήθειες, αλλά ταυτόχρονα δημιουργεί σκιές αμφιβολίας.
• Οι σωκρατικές εικόνες: Υπαινιγμός στη διαλεκτική αναζήτηση της αλήθειας, όπως αυτή εμφανίζεται στις πλατωνικές αναφορές.
• Η «σκόνη» και ο «βράχος» αναπαριστούν τη φθορά και την αποδόμηση του υλικού κόσμου.
• Ο γκρεμός συμβολίζει την απόσταση από την ασφάλεια, ίσως και την οριακή κατάσταση της ύπαρξης.
• Η εικόνα της θάλασσας τη νύχτα εντείνει το αίσθημα της αβεβαιότητας και της απεραντοσύνης. Είναι ένα σύμβολο του αγνώστου και της αστάθειας που συνοδεύει την ανθρώπινη πορεία.
• Η πέτρα είναι απομονωμένη, σκληρή και «άγρια», όπως και η ανθρώπινη ύπαρξη όταν απογυμνώνεται από την κοινωνική της διάσταση.
• Ο ουρανός που «φοριέται» σαν πέπλο από πλίνθους δείχνει τη σύνδεση του φυσικού με το τεχνητό, του θείου με το ανθρώπινο.
• Η λάσπη συμβολίζει την ανθρώπινη ύλη, ενώ η διαδικασία του στεγνώματος υποδηλώνει τη φθορά και την παροδικότητα της ζωής.
• Οι «χωρισμένες πλάκες» υπονοούν τη διάσπαση και την απομόνωση των ανθρώπινων σχέσεων ή ακόμα και της ανθρώπινης ψυχής.
• Η αναφορά στα «παλιά σπίτια» φέρνει στην επιφάνεια την έννοια της φθοράς, της μνήμης και της εγκατάλειψης.
• Η «σκουριά» στην κορυφή δείχνει τη διάβρωση του χρόνου, όχι μόνο στα κτίρια αλλά και στις ίδιες τις ανθρώπινες εμπειρίες.
• Η εικόνα του μοναχού που περιμένει στην προβλήτα είναι εξαιρετικά δυνατή. Ο μοναχός, ως σύμβολο πνευματικής απομόνωσης, βρίσκεται στο όριο μεταξύ γης και θάλασσας, ανάμεσα στο ορατό και το άγνωστο. Το καΐκι που περιμένει συμβολίζει την αναχώρηση, ίσως την πνευματική μετάβαση ή ακόμα και τον θάνατο, την αναπόφευκτη επιστροφή στο «χώμα».
• «Πρέπει να υπάρχει άλλη ευτυχία... άλλη θλίψη επίσης». Ο ποιητής ξεκινά με την υπόθεση ότι αυτό που αντιλαμβανόμαστε ως ευτυχία και θλίψη ίσως να μην είναι η μοναδική μορφή τους. Προτείνει ότι υπάρχουν διαφορετικές, κρυφές εκδοχές αυτών των συναισθημάτων που εκδηλώνονται σε στιγμές σιωπής και ταπεινότητας.
• Το «ξύλο της προσευχής» είναι ένα απτό αντικείμενο που παράγει ήχο, υποδεικνύοντας πως η πνευματική ευτυχία δεν είναι πάντα σιωπηλή· έχει έναν ρυθμό, μια τελετουργία. Μια επαναλαμβανόμενη πράξη που ενισχύει την πνευματική διαύγεια και τη σύνδεση με το θείο.
• Η εικόνα του αμίλητου που μαζεύει τα πιάτα είναι ιδιαίτερα συμβολική: Κάποιος που ζει στην αφάνεια, χωρίς φωνή, εκτελώντας πράξεις ταπεινές αλλά αναγκαίες.
• Τα πιάτα στην τράπεζα: Σηματοδοτούν την καθημερινότητα, τη ρουτίνα, το καθήκον που επαναλαμβάνεται.
• Η πράξη της συλλογής: Υποδηλώνει υπομονή, αποδοχή της μοίρας και ίσως μια μορφή εσωτερικής θλίψης που δεν εκφράζεται με λέξεις.
• «Μια ευτυχία σαν βελόνες βροχής». Αυτή η μεταφορά είναι εξαιρετικά δυνατή: Η βροχή είναι συμβολικά κάθαρση, ανανέωση αλλά και πόνος. Οι βελόνες εντείνουν την αίσθηση του πόνου, δείχνοντας πως ακόμα και η ευτυχία μπορεί να είναι αιχμηρή, διαπεραστική και φευγαλέα. Συμβολίζουν την έντονη αλλά στιγμιαία ευτυχία, που τρυπά την επιφάνεια της καθημερινότητας, όπως οι σταγόνες της βροχής.
• «Μια θλίψη σαν κουρέλια στον ήλιο». Η θλίψη εδώ εμφανίζεται ταπεινή, σχεδόν ξεθωριασμένη: Υποδηλώνει έκθεση, φθορά και εγκατάλειψη. Η θλίψη είναι εκτεθειμένη, διαλυμένη, αλλά υπάρχει ακόμα.

Κλείνοντας αναφέρω ενδεικτικά ένα ποίημα με ισχυρό αποτύπωμα. Το ποίημα «Δείπνο» με την εικόνα της τραπεζαρίας, τα φθαρμένα ξύλα, τα τσίγκινα πιάτα και την ευλογία του ηγούμενου μας δίνουν την αίσθηση μιας παράδοσης που κρατά στον χρόνο. Η ανάγνωση των γραφών κατά τη διάρκεια του γεύματος προσθέτει έναν τόνο πνευματικότητας, υποδεικνύοντας ότι το φαγητό δεν είναι απλώς υλική ανάγκη, αλλά μέρος μιας ευρύτερης πνευματικής εμπειρίας.

Η σιωπή που ακολουθεί το τέλος του δείπνου είναι σχεδόν ιερή, ενώ τα λόγια του γέρου μοναχού, «Όλος ο κόσμος πρέπει να φύγει», υπονοούν μια αποκοπή από τα γήινα και μια εστίαση στο πνευματικό ταξίδι. Η τελευταία φράση ενισχύει αυτό το αίσθημα: «Στη νύχτα της μονής, η πείνα συνοδεύει το προσκύνημα του πνεύματος» – δείχνοντας ότι η στέρηση και η απλότητα γίνονται μέσα εξαγνισμού και ενίσχυσης της πίστης.

*Το κείμενο διαβάστηκε στην παρουσίαση του βιβλίου που πραγματοποιήθηκε στις 19/5/2025 στο Έναστρον Βιβλιοκαφέ.

* Ο ΧΡΗΣΤΟΣ ΚΟΥΚΗΣ είναι ποιητής και μεταφραστής.

 Δυο λόγια για τον συγγραφέα 

Ο Αρμάντο Ρομέρο είναι Κολομβιανός ποιητής, συγγραφέας και κριτικός λογοτεχνίας, που ανήκε στην ιδρυτική ομάδα του Ναδαϊσμού. Έχει ζήσει σε πολλές χώρες τόσο στην Αμερική όσο και στην Ευρώπη.

Έχει κάνει το διδακτορικό του στο Πίτσμπουργκ, και σήμερα ζει στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου είναι Επίτιμος Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Σινσινάτι, με τον τίτλο Charles Taft Professor. Έχει εκδώσει πολλά βιβλία ποίησης, μυθιστορήματα και δοκίμια.