«Η αυγή των πάντων – Μια καινούργια ιστορία της ανθρωπότητας» των Ντέιβιντ Γκρέμπερ και Ντέιβιντ Γουένγκροου (κριτική)

Το «Η αυγή των πάντων – Μια καινούργια ιστορία της ανθρωπότητας» (μτφρ. Χριστόδουλος Λιθαρής, εκδ. Διόπτρα) είναι ένα έργο, όχι απλώς ένα βιβλίο, ένα έργο τεράστιο σε έκταση και σημασία, απαιτητικό και χρονοβόρο στην ανάγνωσή του, που όμως μπορεί να αλλάξει ριζικά τον τρόπο που βλέπουμε τις ανθρώπινες κοινωνίες, από τη νεολιθική εποχή μέχρι και τις μέρες μας. Συγγραφείς του είναι ο ανθρωπολόγος Ντέιβιντ Γκρέμπερ και ο αρχαιολόγος Ντέιβιντ Γουένγκροου, κορυφές και οι δύο στον τομέα τους.

Δυο λόγια για τους συγγραφείς

Πριν όμως μιλήσουμε για το ίδιο το βιβλίο, δυο λόγια για τους δύο συγγραφείς, τον τρόπο που εργάστηκαν, αλλά και το αντικείμενο που μελετούν. Ο πρώτος εκ των δύο συγγραφέων, ο αναρχικός Αμερικανός ανθρωπολόγος Ντέιβιντ Γκρέμπερ υπήρξε στην τελευταία φάση της ζωής του καθηγητής στο London School of Economics, αφού πρώτα έγινε διάσημος στις Ηνωμένες Πολιτείες καθώς πρωτοστάτησε στη δημιουργία του κινήματος Occupy Wall Street, δηλαδή Κατάληψη στη Γουόλ Στριτ, και θεωρείται και ο εμπνευστής του περίφημου συνθήματος «Είμαστε το 99 τοις εκατό». Πέθανε, δυστυχώς πολύ πρόωρα, μέσα στην πανδημία, από μόλυνση στο πάγκρεας, λίγες εβδομάδες μετά την ολοκλήρωση αυτού του βιβλίου.

Σε αντίθεση με πολλά άλλα βιβλία εκλαΐκευσης της ανθρώπινης ιστορίας, οι δυο συγγραφείς στηρίζουν τις σκέψεις τους στη συγκέντρωση ενός τεράστιου υλικού, τόσο ογκώδους και ετερογενούς, ώστε η σύνθεσή του να αποτελεί πραγματικό θαύμα.

Ο Ντέιβιντ Γουένγκροου, από την άλλη, είναι Άγγλος καθηγητής συγκριτικής αρχαιολογίας, και θεωρείται κορυφαίος στο πεδίο του, έχοντας επιπλέον διευθύνει ανασκαφές στη Μέση Ανατολή και στην Αφρική.

Στέκομαι λίγο περισσότερο από συνήθως στους συγγραφείς, γιατί έχει μεγάλη σημασία η συνένωση δυνάμεων από δύο διαφορετικούς αλλά απολύτως συναφείς κλάδους των επιστημών του ανθρώπου, την ανθρωπολογία και την αρχαιολογία, για τη δημιουργία αυτού του έργου: Σε αντίθεση με άλλα βιβλία εκλαΐκευσης της ανθρώπινης ιστορίας, οι δυο συγγραφείς στηρίζουν τις σκέψεις τους στη συγκέντρωση ενός τεράστιου υλικού, τόσο ογκώδους και ετερογενούς, ώστε η σύνθεσή του να αποτελεί πραγματικό θαύμα. Η συγγραφή και η σύνθεσή του πήρε μια δεκαετία, αλλά το αποτέλεσμα είναι μνημειώδες.

Αποδομώντας τον Ζαν-Ζακ Ρουσώ

Μεγάλο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας, όταν αυτή αφορά τις απαρχές της ή αυτό που συνηθίσαμε να ονομάζουμε προϊστορία, βασίζεται στην τέχνη της εικασίας, και όχι σε απτά στοιχεία, μια και τα στοιχεία ήταν μέχρι πριν από μερικές δεκαετίες δυσέρευτα και ελλειπή.

Αν και υπήρξαν σημαντικοί ανθρωπολόγοι και τον 19ο αιώνα, η σύγχρονη ανθρωπολογία είναι κυρίως δημιούργημα του 20ου αιώνα, με διασημότερο ίσως εκπρόσωπό της τον Γάλλο ανθρωπολόγο Κλοντ Λέβι-Στρος. Παράλληλα, η γεωμετρική πρόοδος στις τεχνικές ανασκαφών και χρονολόγησης ευρημάτων τις τελευταίες δεκαετίες, μαζί με τη μέθοδο ανάλυσης του dna διαφόρων ευρημάτων, έχει δημιουργήσει μια πραγματική επανάσταση από δεδομένα.

Έτσι, ο σύγχρονος μελετητής, αντίθετα από κάποιον όπως ο Ζαν-Ζακ Ρουσώ, που έκανε τις υποθέσεις του για τις αρχέγονες κοινωνίες βασιζόμενος στις προσωπικές του εκλάμψεις (κάποιες από αυτές ήταν πολύ επιδραστικές, όπως ξέρουμε), οι σύγχρονοι επιστήμονες έχουν να αντιμετωπίσουν το ακριβώς αντίστροφο πρόβλημα: Την πληθώρα του υλικού, τη δυσκολία ενατένισής του και σύνθεσής του σε μια μεγάλη, κατανοητή αφήγηση, που να μην απηχεί τις απόψεις ή τις επιθυμίας του μελετητή, αλλά να καθρεφτίζει, κατά το δυνατόν, αυτό που πραγματικά συνέβη, καμιά φορά σε εποχές πολύ μακρινές, δέκα χιλιετίες από τις μέρες μας ή και περισσότερες.

Σε ένα μεγάλο κομμάτι του πρώτου μισού του βιβλίου, οι δύο συγγραφείς αποδομούν πλήρως την φαντασίωση του Ρουσώ, τόσο σε ό,τι αφορά την γέννηση της ιδιοκτησίας όσο και σε ό,τι αφορά την γέννηση των ανισοτήτων.

Και μια και αναφέραμε τον Ρουσώ, μια από τις πρώτες πολύ διαδεδομένες ιδέες του Γάλλου στοχαστή αφορούσε τις υποθέσεις που έκανε για τους πρωτόγονους ανθρώπους, τους οποίους θεωρούσε φύσει καλούς, που ζούσαν σε ένα είδος επίγειου παραδείσου, σε ομάδες μικρές και εξισωτικές, που τρέφονταν από φρούτα και καρπούς, αλλά και δευτερευόντως από το κυνήγι. Μέχρι που κάποιος από αυτούς τους αγαθούς τροφοσυλλέκτες αποφάσισε να φράξει ένα κομμάτι γης και να αρχίσει να το καλλιεργεί. Η πράξη αυτή, έλεγε ο φιλόσοφος με την αχαλίνωτη φαντασία, αποτέλεσε την ιδρυτική πράξη της ατομικής ιδιοκτησίας, που στη συνέχεια οδήγησε στην ανάγκη περιφρούρησή της, φτάνοντας μέχρι τη δημιουργία ιεραρχικών κοινωνικών δομών και κράτους, θα λέγαμε εμείς οι μεταγενέστεροι.

Σε ένα μεγάλο κομμάτι του πρώτου μισού του βιβλίου, οι δύο συγγραφείς αποδομούν πλήρως την φαντασίωση του Ρουσώ, τόσο σε ό,τι αφορά την γέννηση της ιδιοκτησίας όσο και σε ό,τι αφορά την γέννηση των ανισοτήτων. Τα παραδείγματα που κομίζουν είναι τόσα πολλά και τόσο ισχυρά, που δεν μπορούμε ούτε καν να τα απαριθμήσουμε σε τούτο το πλαίσιο. Το πιο εντυπωσιακό από τα ευρήματά τους ήταν όμως άλλο: Καταδεικνύουν, με σοβαρές αποδείξεις, ότι την σκέψη πολλών στοχαστών του διαφωτισμού, και του ίδιου του Ρουσώ, την επηρέασαν στοχαστές προερχόμενοι από τους νέους κόσμους που αποκάλυπτε εκείνα τα χρόνια η αποικιοκρατία, στην επαφή της με τους «αγρίους», όπως τους ονόμαζαν τότε, τους ιθαγενείς, κυρίως της Αμερικής. Ένας από αυτούς του Αγρίους, ονόματι Καντιαρόνκ, έγινε διάσημος στη Γαλλία εκείνης της εποχής, για τη σκέψη του και την ευγλωττία του, όπως μεταφέρθηκαν μέσα από τα απομνημονεύματα κάποιου που τον γνώρισε πολύ καλά, του Βαρόνου Λα Χοντάν.

Οι οργανωμένες κοινωνίες των «αγρίων»

Να μια ιδέα που δεν την ακούς συχνά: Η ιδέα ότι οι «άγριοι», οι αυτόχθονες που ζούσαν κυρίως στη δυτική ενδοχώρα, όχι μονάχα ζούσαν σε οργανωμένες και πολύπλοκες κοινωνίες, αλλά ότι διέθεταν και αυτοσυνείδηση του είδους της κοινωνίας στην οποίαν ζούσαν και ότι, ως εκ τούτου, διέθεταν και πολιτική σκέψη. Ο Καντιαρόνκ είναι μονάχα μία από τις πολλές περιπτώσεις, που μαζί με άλλα στοιχεία, πολλά και διαφορετικά, από πολλά μέρη της γης, στηρίζουν ένα από τα βασικά επιχειρήματα των δύο συγγραφέων αυτού του βιβλίου. Οι ανθρώπινες κοινωνίες, λένε, ακόμη κι αν πάμε πολύ πίσω στον χρόνο, ακόμη και πριν οι άνθρωποι αρχίσουν να καλλιεργούν τη γη και να εκτρέφουν τα ζώα συστηματικά, διέθεταν μια τεράστια ποικιλία μορφών πολιτικής οργάνωσης και έπαιρναν αποφάσεις. Η ιστορία δεν τους πέφτει στο κεφάλι, δεν περνούν δηλαδή σαν υπνωτισμένοι από τη μία φάση της εξέλιξης στην επόμενη, γινόμενοι για παράδειγμα από τροφηλάτες γεωργοί, και στη συνέχεια και κτηνοτρόφοι, έως ότου σε μια μεγάλη αλυσίδα αναπόφευκτης προόδου, φτάσουν ως τις μέρες μας, όπως μια ορισμένου τύπου αφήγηση της ιστορίας θέλει να πιστεύει. Η ιστορία είναι πολύ πιο περίπλοκη, αντιφατική, αργή, με πολλά πισωγυρίσματα, πολλές αποσιωπήσεις.

Από τη Μινωϊκή Κρήτη, για την οποία οι συγγραφείς κάνουν μερικές πολύ τολμηρές υποθέσεις, μέχρι τη ζωή στην Αθηναϊκή Δημοκρατία, η θέση των γυναικών ίσως δεν ήταν αυτή που έχουμε μάθει να θεωρούμε ως δεδομένη.

Για παράδειγμα, κάτι που αποσιωπάται συχνά και συστηματικά, όπως αποκαλύπτουν νεότερες έρευνες, είναι ο ρόλος των γυναικών σε σημαντικές εξελίξεις στην ανθρώπινη ιστορία, παρά τα σημαντικά ευρήματα που τις αναδεικνύουν. Από τη Μινωϊκή Κρήτη, για την οποία οι συγγραφείς κάνουν μερικές πολύ τολμηρές υποθέσεις, μέχρι τη ζωή στην Αθηναϊκή Δημοκρατία, η θέση των γυναικών ίσως δεν ήταν αυτή που έχουμε μάθει να θεωρούμε ως δεδομένη. Οι γνώσεις τους για τους σπόρους, τα φυτά, ποικίλες τεχνικές που πηγάζουν από τη χρήση τους, αλλά και ο ρόλος τους στη δημιουργία φαρμάκων, είναι μόνο μερικές από τις γυναικείες συνεισφορές σε πολλές φάσεις της κοινωνικής ζωής, αναλόγως και την κοινωνία.

Μια από τις αναφορές στις τελετουργίες όπου πρωτοστατούσαν γυναίκες, αφορά τους λεγόμενους Κήπους του Άδωνη, και τον αντισταθμιστικό τους ρόλο στην εξουσία των γυναικών στην ελληνική αρχαιότητα.

Ο άνθρωπος δεν υπακούει σε ιστορικές νομοτέλειες

Είναι δύσκολο, αν όχι αδύνατον, να αναφερθούμε έστω και ακροθιγώς σε όσα ζητήματα θίγει αυτό το βιβλίο στις 700 πυκνές σελίδες του. Το υλικό του, κυρίως ανθρωπολογικό και αρχαιολογικό, είναι τόσο ευρύ στον χώρο και στον χρόνο, από την Αμερική του βορρά μέχρι τους πολιτισμούς του Ίνκας, των Αζτέκων και των Μάγια, μέχρις τους πολιτισμούς της Μεσοποταμίας, της Αφρικής και της Ινδίας, που πρόκειται, θα το ξαναπώ, για θαύμα το ότι χώρεσε μέσα σε ένα βιβλίο.

Αν υπάρχει ένα επιμύθιο, μια κεντρική στόχευση πίσω από αυτό το τιτάνιο έργο, είναι για να υποστηρίξει, με πολλά πολλά παραδείγματα και υλικό, ότι ο άνθρωπος δεν είναι κάτι στατικό και δεδομένο, ότι δεν υπακούει σε ιστορικές νομοτέλειες, ότι είναι ικανός να παίρνει την τύχη του στα χέρια του και να αλλάζει την κοινωνία στην οποία ζει, να οραματίζεται έναν διαφορετικό κόσμο.

Πώς μπορεί να φτάσαμε σε μια εποχή όπου κάθε μεγάλη κοινωνική αλλαγή να θεωρείται αδύνατη και ο άνθρωπος να βρίσκεται δέσμιος κοινωνικών καταναγκασμών που δεν πιστεύει ότι μπορεί να αλλάξει ή έστω να επηρεάσει; Με αυτό το βαθιά φιλοσοφικό και πολιτικό ερώτημα κλείνει τούτο το βιβλίο, που εν μέρει έχει γραφτεί και ως απάντηση στα ευπώλητα και πολύ επιδραστικά βιβλία του ισραηλινού Γιουβάλ Νόα Χαράρι.

Το βιβλίο των Ντέιβιντ Γκρέμπερ & Ντέιβιντ Γουένγκροου: «Η αυγή των πάντων – Μια καινούργια ιστορία της ανθρωπότητας» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα, σε μετάφραση του Χριστόδουλου Λιθαρή (ο οποίος, σημειωτέον, έφερε σε πέρας ένα πολύ δύσκολο έργο), και περιμένει να το ανακαλύψετε και να του αφιερώσετε πολύ από τον αναγνωστικό σας χρόνο. Πιστεύω θα σας ανταμείψει.

 * Ο Κ.Β. Κατσουλάρης είναι συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, η συλλογή διηγημάτων «Αφαίας και Τελαμώνος» (εκδ. Μεταίχμιο).