x
Διαφήμιση

27 Ιανουαριου 2020

ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ:00:00:00 GMT +2

Διαφήμιση
ΒΡΙΣΚΕΣΤΕ: ΚΡΙΤΙΚΕΣ ΙΔΕΕΣ Διαθλάσεις της λογοτεχνίας στην κουλτούρα

Διαθλάσεις της λογοτεχνίας στην κουλτούρα

E-mail Εκτύπωση

cindy jordan 390Ο καθηγητής Δημήτρης Τζιόβας μελετά τη σχέση κουλτούρας και λογοτεχνίας.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Μία τάση που κερδίζει όλο και περισσότερο έδαφος τις τελευταίες δεκαετίες είναι αυτή που θέλει τη λογοτεχνία ως μέρος του ευρύτερου πολιτισμικού γίγνεσθαι να συνδιαλέγεται με άλλες φωνές όπως της επιστήμης, της κοινωνιολογίας, της πολιτικής, της θρησκείας κ.λπ. Μ’ αυτήν την οπτική γωνία, το να συζητάμε για το κείμενο, σαν να πρόκειται για ένα κλειστό σύμπαν, είναι πλέον παρωχημένη συνθήκη, καθώς έτσι κλείνουμε τα μάτια στα γενικότερα δεδομένα που τοποθετούν κάθε καλλιτεχνικό προϊόν στη διασταύρωση κοινωνικών και ιδεολογικών λεωφόρων.

Ο συγγραφέας συλλαμβάνει τη λογοτεχνία με γνώμονα την κουλτούρα η οποία την παράγει και με την κουλτούρα η οποία την προσλαμβάνει

Ο Δημήτρης Τζιόβας, καθηγητής Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Μπίρμινχαμ, παρακολουθεί την ελληνική λογοτεχνία με πολυεστιακούς φακούς, τους οποίους προσαρμόζει κάθε φορά ανάλογα με το αντικείμενό του αλλά και ανάλογα με το μέσο στο οποίο γράφει. Είτε όμως πρόκειται για φιλολογικές μελέτες είτε για επιφυλλίδες στο «Βήμα», όπως είναι τα περισσότερα από τα δημοσιεύματα που συγκεντρώνονται σ’ αυτό το βιβλίο, ο συγγραφέας συλλαμβάνει τη λογοτεχνία με γνώμονα την κουλτούρα η οποία την παράγει και με την κουλτούρα η οποία την προσλαμβάνει. Γι’ αυτό οι σκόρπιες επιφυλλίδες του ή οι εισαγωγές και τα επίμετρά του σε βιβλία συχνά έχουν (έστω κι αν είναι γραμμένες σε εύρος δέκα-δεκαπέντε χρόνων) έναν κοινό άξονα που τις συνέχει, γεγονός που επέτρεψε να συσσωματωθούν σε ένα κοινό τόμο.

Κουλτούρα και παγκοσμιοποίηση

Το βασικό ζήτημα που απασχολεί τον Τζιόβα σε πολλά κείμενά του είναι πώς η λογοτεχνία ξεπροβάλλει από την ευρύτερη κουλτούρα της κοινωνίας και αντίστοιχα με ποιες παραμέτρους προσλαμβάνεται. Το κείμενο, οι ερμηνείες του, η παραγωγή και η πρόσληψή του δεν βρίσκονται σε ένα εργαστήριο παραγωγής νοημάτων, αλλά διαμορφώνονται σε ένα ευρύτερο πολιτισμικό πλαίσιο, όπου ο λόγος της λογοτεχνίας συναντά άλλους λόγους, όπως αυτόν της ιστορίας, της ιδεολογίας, της πολιτικής, της κοινωνίας κ.λπ.

Ο Έλληνας είναι το αγωνιζόμενο θύμα, ο ατίθασος Ζορμπάς, ο βαλκάνιος ταγός, ο ισότιμος ευρωπαίος εταίρος ή ο φτωχός συγγενής ενός αρχαιοελληνικού κάλλους; 

Ειδικά στην εποχή μας, την εποχή της παγκοσμιοποίησης, η γραφή δοκιμάζεται, καθώς διασταυρώνεται με το σπάσιμο των εθνικών συνόρων και την ανάδυση πλείστων χρονοτοπικών υπο-κουλτουρών (όχι με την αρνητική σημασία της λέξης). Σ’ αυτό το πλαίσιο νοηματοδοτούνται πάλι έννοιες που είχαν παλιότερα χρησιμοποιηθεί, αλλά τώρα αποκτούν άλλη σημασία ή ρόλο μέσα στο ρέον γίγνεσθαι. Ο Δημήτρης Τζιόβας πιστεύει λ.χ. ότι η ταυτότητα, για την οποία έχουν γραφτεί πολυάριθμες μελέτες, δεν αποτυπώνει σήμερα την πραγματικότητα, αφού αναφέρεται σε μια “αντικειμενική” ένταξη σε εθνικές, θρησκευτικές κ.ά. ομάδες. Αντίθετα, η ταύτιση -με τον εφήμερο χαρακτήρα της σκόπιμης και διαρκώς μεταβλητής προσπάθειας να επιλέξουμε το σύνολο με το οποίο νομίζουμε ότι έχουμε περισσότερα κοινά χαρακτηριστικά- αποδίδει καλύτερα τη ρευστή πραγματικότητα, η οποία συνεχώς ανασχηματίζεται.

Επομένως, κάθε πολιτισμικό αγαθό ψάχνει το στίγμα του, τόσο από χώρα σε χώρα και από κουλτούρα σε κουλτούρα (να γιατί τα ταξιδιωτικά κείμενα δείχνουν τάσεις ιδεών), όσο και στην εικόνα την οποία κάθε χώρα επιδιώκει να δείξει προς τα έξω: εν προκειμένω ο Έλληνας είναι το αγωνιζόμενο θύμα, ο ατίθασος Ζορμπάς, ο βαλκάνιος ταγός, ο ισότιμος ευρωπαίος εταίρος ή ο φτωχός συγγενής ενός αρχαιοελληνικού κάλλους; 

Και ποια η μοίρα της λογοτεχνίας;

Η λογοτεχνία διέβη τον 20o αιώνα με τη βάρκα του μοντερνισμού και έπειτα μετεπιβιβάστηκε στον μεταμοντερνισμό. Από την έμφαση στον χρόνο τοποθετείται όλο και πιο συχνά στην ανακάλυψη/επινόηση του χώρου, από τις μεγάλες αφηγήσεις στην αμφισβήτησή τους, από τον θρήνο για τη χαμένη συνεκτικότητα στην επευφημία για την αναπόφευκτη αποσπασματικότητα. Έτσι, η λογοτεχνία μετατοπίζεται ως προς τη σύλληψη της ανθρώπινης και κοινωνικής πραγματικότητας, η αποτύπωση της οποίας δεν εξαντλείται σε αφηγηματικά τερτίπια και υφολογικά κολπάκια. Ο άνθρωπος του μοντερνισμού ανακαλύπτει τη συνείδησή του, ενώ αυτός του μεταμοντερνισμού αυτοκαθορίζεται μέσω του Άλλου, ο μοντερνιστής έρχεται σε ρήξη με μια οργανωμένη αντίληψη της παράδοσης, ενώ ο μεταμοντερνιστής κινείται πολυσυλλεκτικά και διακειμενικά.

Ο άνθρωπος του μοντερνισμού ανακαλύπτει τη συνείδησή του, ενώ αυτός του μεταμοντερνισμού αυτοκαθορίζεται μέσω του Άλλου

Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο μελετάται ο Τζον Μπαρθ ως χαρακτηριστική περίπτωση μεταμοντέρνου συγγραφέα, που γράφει λογοτεχνικά και δοκιμιακά, που αναμιγνύει το αυτοαναφορικό σχόλιο με την πλοκή, που στοχάζεται με πολλούς τρόπους πάνω στην έννοια της γραφής. Κι αυτά είναι βασικά χαρακτηριστικά ενός λόγου που περνάει από τη μυθοπλασία στη μεταμυθοπλασία, που ξέρει και προβάλλει την τεχνητή του φύση και που προσπαθεί να ξεφύγει από τον κορεσμό των ανακυκλωμένων θεμάτων.

alt
    Δημήτρης Τζιόβας

Ο Δ. Τζιόβας καταφέρνει και εφαρμόζει θεωρίες πάνω στα κείμενα κι από εκεί εξάγει ευρύτερα συμπεράσματα για το πώς η λογοτεχνία φωτίζει πλευρές του κόσμου και κυρίως του τρόπου με τον οποίο ο άνθρωπος συλλαμβάνει τον κόσμο. Οι αλλαγές στη λογοτεχνία και οι πολυτροπισμοί της κουλτούρας δείχνουν πώς εξελίσσεται η ανθρώπινη σκέψη, πού ρίχνει ανά εποχή βάρος, πού εστιάζει καθώς κινείται ιστορικά μέσα στο πολιτικό και το κοινωνικό. Η επαφή του συγγραφέα με τη δυτικοευρωπαϊκή σκέψη τού δίνει το προνόμιο να συλλαμβάνει γρήγορα τις νέες ιδέες και να τις μεταφέρει στα ελληνικά τεκταινόμενα.

Αυτή του όμως η αποστασιοποίηση, που λειτουργεί σε γενικές γραμμές ευεργετικά, μετατρέπεται καμιά φορά και σε αλλοτρίωση από τον ελληνικό σφυγμό. Η μετάφραση λ.χ. λογοτεχνικών έργων από την καθαρεύουσα στη δημοτική δεν οδηγεί μόνο στην επικαιροποίησή τους, όπως ο Δ. Τζιόβας πιστεύει, αλλά και στη δυνητική αντικατάστασή τους. Η διασκευή στον κινηματογράφο, επειδή αναφέρεται σε διαφορετικούς κώδικες, δεν είναι ισοδύναμο παράδειγμα με την ενδογλωσσική μετάφραση, η οποία για τον απλό αναγνώστη ορίζει το χάσμα με τις προηγούμενες μορφές λογοτεχνίας των νεοελληνικών γραμμάτων (δεν αναφέρομαι στα αρχαία ελληνικά).  

ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ

altΚουλτούρα και Λογοτεχνία
Πολιτισμικές διαθλάσεις και χρονοτοποι ιδεών
Δημήτρης Τζιόβας
Πόλις 2014
Σελ. 248, τιμή € 15,00

alt

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΤΖΙΟΒΑ

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Ο αλγόριθμος του ψηφιακού ανθρωπισμού

Ο αλγόριθμος του ψηφιακού ανθρωπισμού

Από το βιβλίο του Θεοφάνη Τάση «Ψηφιακός ανθρωπισμός – Εικονιστικό υποκείμενο και τεχνητή νοημοσύνη» (εκδ. Αρμός), σκέψεις και σχόλια για το ομότιτλο άρθρο.

Του Άλκη Γούναρη

...
Ενσυναίσθηση στην ψηφιακή κοινωνία

Ενσυναίσθηση στην ψηφιακή κοινωνία

Για το βιβλίο του Θεοφάνη Τάση «Ψηφιακός ανθρωπισμός – Εικονιστικό υποκείμενο και τεχνητή νοημοσύνη» (εκδ. Αρμός).

Της Άννας Λυδάκη

Συνήθως αντιλαμβανόμαστε τη φιλοσοφία ως μια δ...

Θέλω να γίνω Χαλίφης στη θέση του Χαλίφη

Θέλω να γίνω Χαλίφης στη θέση του Χαλίφη

Για το βιβλίο του William Marx «Το μίσος για τη λογοτεχνία» (μτφρ. Αντώνης Αθανασόπουλος, εκδ. Πόλις).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Προκλητικός ο τίτλο...

Διαφήμιση
ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ
«Βότσεκ»: Μια παράσταση στιβαρή, πυκνή, καθηλωτική

«Βότσεκ»: Μια παράσταση στιβαρή, πυκνή, καθηλωτική

Για την όπερα του Alban Berg «Βότσεκ» σε σκηνοθεσία του Ολιβιέ Πυ και διεύθυνση ορχήστρας από τον Βασίλη Χριστόπουλο, η οποία παρουσιάζεται για τρεις ακόμη παραστάσεις (26/01, 31/01 & 02/02) στην Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος της Εθνικής Λυρικής Σκηνής στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιά...

Όπως καλπάζει η ιδέα

Όπως καλπάζει η ιδέα

Του Γιάννη Δενδρινού

Αρχές του φετινού Απρίλη ήτανε, απόγευμα υγρό, που ανέβαινα με τα πόδια την Κηφισίας στο ύψος της Αγίας Τριάδας. Ο ήλιος είχε κρυφτεί πίσω απ' το Λυκαβηττό μόλις λίγα λεπτά νωρίτερα, αλλά ο...

Ο αλγόριθμος του ψηφιακού ανθρωπισμού

Ο αλγόριθμος του ψηφιακού ανθρωπισμού

Από το βιβλίο του Θεοφάνη Τάση «Ψηφιακός ανθρωπισμός – Εικονιστικό υποκείμενο και τεχνητή νοημοσύνη» (εκδ. Αρμός), σκέψεις και σχόλια για το ομότιτλο άρθρο.

Του Άλκη Γούναρη

...
Διαφήμιση

ΨΗΦΟΦΟΡΙΑ

 

Ποια θεματική θα θέλατε να διαβάζετε συχνότερα;





ΒΡΕΙΤΕ ΜΑΣ ΚΙ ΕΔΩ

 

Network Social  RSS Facebook Twitter Youtube