Βία και αυτοδικία στη νεοελληνική λογοτεχνία

Εκτύπωση

altΓια τη μελέτη του Γιάννη Παπακώστα «Πού μας πάει αυτό το αίμα;– Αναπαραστάσεις αυτοδικίας και βίας στη νέα ελληνική λογοτεχνία» (εκδ. Πατάκη).

Του Κώστα Μπαλάσκα

Ο Γιάννης Παπακώστας, ομότιμος καθηγητής του ΕΚΠΑ, πολυγραφότατος συγγραφέας και ακάματος ερευνητής των νεοελληνικών γραμμάτων, εξέδωσε πρόσφατα μια μελέτη του με τον παραπάνω τίτλο, την οποία ξέρω ότι επεξεργάστηκε χρόνια και για την οποία θα καταθέσω συνοπτικά ορισμένες σκέψεις. Είπα μελέτη, διότι πρόκειται πράγματι για σοβαρή και πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη, που δεν γίνεται όμως βαρύγδουπο επιστημονικό σύγγραμμα. Είναι βιβλίο φιλικό, προσιτό, ευανάγνωστο και αυτό αποτελεί την πρώτη αρετή του, αρετή της γραφής του Παπακώστα.

Δεν είναι δυνατό να μιλήσει κανείς για αυτοδικία και βία στη ζωή (άρα και στη λογοτεχνία) χωρίς να φέρει στον νου του αν όχι τον Κάιν, τον πρώτο διδάξαντα, πάντως τον Ορέστη, ή τη Μήδεια του Ευριπίδη ή τον Οθέλο του Σαίξπηρ, αναφορές και μνείες που δεν παραλείπει βέβαια ο Παπακώστας.

Το βιβλίο αριθμεί συνολικά 420 σελίδες και απαρτίζεται από τον Πρόλογο, την Εισαγωγή και το κύριο σώμα, που χωρίζεται σε πέντε ενότητες, στις οποίες επιμερίζεται το θέμα, με τους ακόλουθους κατά σειρά τίτλους: α) Ύβρις και τίσις, β) Η μνήμη, γ) Από την Κατοχή στην Αντίσταση και στον Εμφύλιο, δ) Για λόγους τιμής, ε) Βεντέτες και άλλα. Κάθε ενότητα έχει τη δική της αυτοτέλεια, κειμενική και αναγνωστική. Το βιβλίο κλείνει με φιλολογική αναφορά στις πηγές που χρησιμοποίησε ο συγγραφέας και με το λεπτομερές ευρετήριο ονομάτων, που διευκολύνει τον αναγνώστη. Σε κάθε ενότητα και ανάλογα με το θεματικό κέντρο, ο συγγραφέας εντάσσει, παρουσιάζει και αναλύει πεζά κείμενα (μυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, χρονικά, ενίοτε και ποιήματα) νεοελλήνων λογοτεχνών, τα οποία εμπεριέχουν το θέμα της αυτοδικίας και της συναφούς βίας. Οι λογοτέχνες και τα επιλεγμένα έργα ανήκουν σε διάφορες περιόδους της λογοτεχνίας μας (από τον Παπαδιαμάντη, τον Δροσίνη, τον Εφταλιώτη, τον Θεοτόκη ως την Καρυστιάνη, τη Γαλανάκη, τον Τηλέμαχο Κώτσια και τον Δημοσθένη Παπαμάρκο) γεγονός που δείχνει τη συνεχή και εντατική παρουσία του θέματος, τη διαχρονικότητα, όπως άλλωστε και την παγκοσμιότητά του. Πράγματι δεν είναι δυνατό να μιλήσει κανείς για αυτοδικία και βία στη ζωή (άρα και στη λογοτεχνία) χωρίς να φέρει στον νου του αν όχι τον Κάιν, τον πρώτο διδάξαντα, πάντως τον Ορέστη, του οποίου η υπόθεση λύνεται τελικά στον Άρειο Πάγο με την αθωωτική ψήφο της Αθηνάς, ή τη Μήδεια του Ευριπίδη ή τον Οθέλο του Σαίξπηρ, αναφορές και μνείες που δεν παραλείπει βέβαια ο Παπακώστας.

Το καθαυτό πεδίο της μελέτης ωστόσο είναι η νεοελληνική πεζογραφία – όχι όλη φυσικά. Παρά τον πλούτο και την ποικιλία των ανθολογούμενων συγγραφέων και έργων, η επιλογή παραμένει υποδειγματική, ο επαρκής αναγνώστης μπορεί να έχει και άλλα κείμενα υπόψη του, είναι όμως αρκούντως αντιπροσωπευτική και σίγουρα χορταστική, αφού περιλαμβάνει 20 λογοτέχνες και 30 περίπου έργα. Το θέμα είναι απέραντο και ο συγγραφέας δεν προτίθεται να το εξαντλήσει αλλά να το φωτίσει και να το αναδείξει, ξέροντας ως δάσκαλος τη σημασία που έχει η ανάδειξή του στις μέρες μας. Η μελέτη είναι συνθετική και, καθώς ξεδιπλώνεται το θέμα, επανέρχεται το τραγικό ερώτημα του τίτλου, όπως προφητικά το είχε θέσει στην αρχή κιόλας των εμφύλιων παθών του τόπου μας (1944) ο Γιώργος Θεοτοκάς, ένα ερώτημα που συνοδεύει την ανάγνωση του βιβλίου σαν λαϊτμοτίφ ή σαν κεντρική ιδέα, υποδηλώνοντας έτσι και το βαθύτερο νόημα της συγγραφής. Πού μας πάει αυτό το αίμα; Είναι γνωστό ότι το αίμα αυτό μας πάει πάντα σε άλλο αίμα, ότι η βία γεννάει βία και ότι επομένως το δράμα θα συνεχίζεται αενάως, όσο η φύση του ανθρώπου είναι αυτή, όπως το είπε ο Θουκυδίδης, και φαίνεται πως η φύση του ανθρώπου παραμένει ίδια και δεν αλλάζει με πολιτικές αποφάσεις. Στις μέρες μας τα ήθη αγρίεψαν, η βία πλήθυνε, η ανθρώπινη ζωή φτήνυνε, έχασε την αξία της, καθημερινά γινόμαστε μάρτυρες βίας, βιώνουμε συνεχώς μικρούς ακήρυχτους πολέμους, θητεύουμε σε έριδες και διχασμούς. Το ερώτημα του τίτλου λοιπόν καθιστά το βιβλίο του Παπακώστα επίκαιρο και το μήνυμά του επείγον για πολλούς αποδέκτες.

Τι είναι άραγε αυτό που ωθεί συχνά τους ανθρώπους να παίρνουν στα χέρια τους το θέλημα του θεού και του νόμου αφαιρώντας ανθρώπινες ζωές αντί να ακολουθούν τις ηθικές επιταγές ή τις διαδικασίες που ορίζουν οι θεσμοί σε μια ευνομούμενη πολιτεία;

Σχετικά με το θέμα είναι φυσικό να αναρωτηθεί κανείς τι είναι άραγε αυτό που ωθεί συχνά τους ανθρώπους να παίρνουν στα χέρια τους το θέλημα του θεού και του νόμου αφαιρώντας ανθρώπινες ζωές αντί να ακολουθούν τις ηθικές επιταγές ή τις διαδικασίες που ορίζουν οι θεσμοί σε μια ευνομούμενη πολιτεία. Στις ειρηνικές περιόδους πολλοί είναι οι λόγοι και πάντα σχετίζονται με το πολιτιστικό επίπεδο ατόμων και κοινωνιών. Συμφέροντα πρώτα, πάθη και μίση, έρωτες και προδοσίες, αίσθημα αδικίας και επιθυμία εκδίκησης, η πληγωμένη τιμή, έχθρες, κακίες, φιλονικίες, φανατισμοί και οπαδισμοί, ιδεοληψίες, επαναστατημένες ψυχές και ψυχικές διαταραχές, κλειστές κοινωνίες και κλειστοί ορίζοντες, πανάρχαιοι και απαραβίαστοι κώδικες που προκαθορίζουν απαρέγκλιτα τις συμπεριφορές, η άγρια χαρά της ιδιόχειρης τιμωρίας κατά τον μωσαϊκό νόμο, η έλλειψη εμπιστοσύνης στη δικαιοσύνη και στα όργανά της. Παρόμοιες περιπτώσεις-παραδείγματα θα βρούμε στην ποικιλία των κειμένων που παρουσιάζει η μελέτη του Παπακώστα.

Σε ταραγμένες και πολεμικές περιόδους όμως, η αυτοδικία και η βιαιοπραγία είναι αυτονόητες και αναμενόμενες συμπεριφορές που τις υπαγορεύουν ανάγκες επιβίωσης, επικράτησης και επιβολής, ακραίοι φανατισμοί και ιδεολογικές αντιπαλότητες, συμφέροντα και διαφορές που συχνά περιβάλλονται έναν ιδεολογικό μανδύα. Τις υπαγορεύει η ανυπαρξία ή η προσχηματική λειτουργία των θεσμών, με προγραφές, προκαταλήψεις και προειλημμένες αποφάσεις. Αλλά κυρίως τις επιτάσσει το ένστικτο της αυτοσυντήρησης και ο φόβος ότι αν δεν προφτάσεις να σκοτώσεις εσύ τον άλλο, θα σκοτώσει εκείνος εσένα, καθιστώντας τες έτσι ζήτημα ζωής και θανάτου. Έτσι στην 3η ενότητα του βιβλίου με τον τίτλο «Από την Κατοχή στην Αντίσταση και στον Εμφύλιο σπαραγμό», που καλύπτει σχεδόν το μισό βιβλίο, περιέχονται βιαιοπραγίες, φρικαλεότητες και αυτοδικίες αντίπαλων ατόμων και ομάδων: κατακτητών και αντιστασιακών, ανταρτών και κρατικών οργάνων, με πολλά από τα θύματα να ανήκουν στον άμαχο πληθυσμό. Πλήθος εγκλήματα και ωμότητες ένθεν και ένθεν, αποτυπώνονται στις ρεαλιστικές αναπαραστάσεις των κειμένων που παρουσιάζονται και ιδιαίτερα στα έργα του Βαλτινού Η κάθοδος των εννιά και Ορθοκωστά.

Ως προς τις επιλογές των έργων ο συγγραφέας στάθηκε όχι μόνο θεματικά εύστοχος αλλά και ιδεολογικά δίκαιος. Αναφέρει για παράδειγμα εκτενώς τη δολοφονία του Κίτσου Μαλτέζου και της ηθοποιού Ελένης Παπαδάκη, αναφέρει τις αντιστασιακές οργανώσεις ΡΑΝ και ΠΕΑΝ του Κώστα Περρίκου που εκτελέστηκε από τους Γερμανούς, όπως και η ηρωική συνεργάτις του Ιουλία Μπίμπα που εκτελέστηκε δια πελέκεως, αναφέρει τα αφηγήματα Τειχομαχία του Θεόφιλου Φραγκόπουλου και Η ρίζα του μύθου του Ρόδη Ρούφου, το μάλλον άγνωστο χρονικό Ένας έφηβος στην κατοχή του Επ. Σπηλιωτόπουλου και άλλα, αναφέρει δηλαδή πράξεις, ονόματα και κείμενα αποσιωπημένα ή και στιγματισμένα από μια νοοτροπία που ήθελε να μονοπωλεί την αντίσταση και την αλήθεια.

Τελειώνοντας, θα ήθελα να σημειώσω ότι σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως στα κείμενα του Βρεττάκου, του Χατζή, του Βαλτινού, του Σπηλιωτόπουλου και κατά την ανάλυσή τους, ο συγγραφέας προσκομίζει συχνά νέα ή ελάχιστα γνωστά φιλολογικά στοιχεία. Ο ερευνητής Παπακώστας είναι πάντα παρών.

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΜΠΑΛΑΣΚΑΣ είναι διδάκτωρ φιλολογίας και συγγραφέας.

altΠού μας πάει αυτό το αίμα;
Αναπαραστάσεις αυτοδικίας και βίας στη νέα ελληνική λογοτεχνία
Γιάννης Παπακώστας
Εκδ. Πατάκη 2017
Σελ. 424, τιμή εκδότη €18,80

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΠΑΠΑΚΩΣΤΑ

 

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Με την πυξίδα στο παρελθόν

Με την πυξίδα στο παρελθόν

Για το δοκίμιο του Μάκη Καραγιάννη «"Μικρό και αλαζονικό έθνος". Δοκιμές ελληνικής αυτογνωσίας» (εκδ. Επίκεντρο).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Στην άνυ...

Λογοτεχνία και πολιτική στον Τζορτζ  Όργουελ

Λογοτεχνία και πολιτική στον Τζορτζ Όργουελ

Για τη μελέτη του Ζαν-Κλωντ Μισεά «Τζορτζ Όργουελ, ένας συντηρητικός αναρχικός – Σχετικά με το 1984» (μτφρ. Νίκος Ν. Μάλλιαρης, εκδ. Μάγμα).

Του Γιώργου Λαμπράκου

...
Βολταίρος: υπεράσπιση της διαφοράς και της ανεκτικότητας

Βολταίρος: υπεράσπιση της διαφοράς και της ανεκτικότητας

Για το έργο του Βολταίρου «Πραγματεία περί ανεκτικότητας» (μτφρ. Γιώργος Καράμπελας, εκδ. Διαλέγεσθαι).

Του Γιώργου Σιακαντάρη

Ο Βολταίρος (1694-1778...

Διαφήμιση
ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ
Με τον τρόπο του Χένρι Τσινάνσκι

Με τον τρόπο του Χένρι Τσινάνσκι

Για τη νουβέλα του Αντώνη Τζήμα «Παριστάνοντας τον Μπουκόφσκι» (εκδ. Ιωλκός).

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Ο ήρωας, ονόματι Φρανκ, βρίσκεται σπίτ...

Με την πυξίδα στο παρελθόν

Με την πυξίδα στο παρελθόν

Για το δοκίμιο του Μάκη Καραγιάννη «"Μικρό και αλαζονικό έθνος". Δοκιμές ελληνικής αυτογνωσίας» (εκδ. Επίκεντρο).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Στην άνυ...

Λογοτεχνία και πολιτική στον Τζορτζ  Όργουελ

Λογοτεχνία και πολιτική στον Τζορτζ Όργουελ

Για τη μελέτη του Ζαν-Κλωντ Μισεά «Τζορτζ Όργουελ, ένας συντηρητικός αναρχικός – Σχετικά με το 1984» (μτφρ. Νίκος Ν. Μάλλιαρης, εκδ. Μάγμα).

Του Γιώργου Λαμπράκου

...