«Μεταξύ ανθρώπου και μηχανής», Συλλογικό (κριτική) – Μυθοπλασίες για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Το μέλλον, το άδηλο, το μη εκφρασμένο με τα μάτια της λογικής και της νόησης, αλλά με τη θολή εκτίμηση του μύθου, αποτελούσε πάντα για τον άνθρωπο ένα μυστήριο, μια μορφή απαντοχής, αλλά και το ξύπνημα ενός φόβου μπρος στο άγνωστο που ερχόταν κατά πάνω του πλησίστιο.

Η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι κάτι που μπορούμε να αποκρούσουμε, αλλά ούτε και να πιθανολογήσουμε πως θα περάσει από πάνω μας ξυστά. Όλοι οι επιστήμονες που ασχολούνται μαζί της πιστοποιούν πως παρακολουθούμε έκθαμβοι μόλις τα πρώτα βήματά της και στο μέλλον (όχι τόσο απώτατο) οι εξελίξεις γύρω από αυτό που ονομάζουμε ΤΝ θα ακολουθήσουν ρυθμούς γεωμετρικής προόδου.

Στο ενδιάμεσο αυτής της προμελετημένης εξέλιξης, ο τρόμος της επέλασης των μηχανών έναντι των ανθρώπων λειτουργεί υπνωτιστικά, ακυρώνει πολλές προσπάθειες εκλογίκευσης, αλλά και τιθάσευσης της «επίθεσης» στο μέτρο που ο άνθρωπος είναι σε θέση να ελέγξει τα δημιουργήματά του. Ειδικά αυτά που αναμένεται να τον ξεπεράσουν.

Η ανησυχία

Είμαστε, λοιπόν, είδος προς εξαφάνιση; Θα μας καταπιεί η τεχνητή νοημοσύνη; Στον χώρο των τεχνών, τόσο στις παραστατικές τέχνες, όσο και σε αυτές που αναπτύσσονται με τον λόγο, υπάρχει έντονη ανησυχία πως πολύ σύντομα οι ψευδεπίγραφες δημιουργίες εργαλείων όπως το chatgpt (κι άλλα αντίστοιχα) θα μετατρέψουν την αυτοφυή ανθρώπινη σκέψη σε υποκατάστατο.

Δίνει το έναυσμα σε έντεκα συγγραφείς και στον ίδιο τον ανθολόγο να στοχαστούν πάνω σε αυτές τις εξελίξεις, να τις μεταπλάσουν σε υλικό πεζογραφίας, να χρωματίσουν ο καθένας με τον τρόπο του τις μεταπτώσεις που θα επιφέρουν στην ανθρώπινη συμπεριφορά και, τελικά, να δώσουν το δικό τους στίγμα...

Υπερβολή ή πραγματικότητα; Η συλλογική έκδοση που επιμελήθηκε ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης (δεύτερη έπειτα από την πρώτη άκρως επιτυχημένη με τίτλο Από το τοπικό στο παγκόσμιο) δίνει το έναυσμα σε έντεκα συγγραφείς και στον ίδιο τον ανθολόγο να στοχαστούν πάνω σε αυτές τις εξελίξεις, να τις μεταπλάσουν σε υλικό πεζογραφίας, να χρωματίσουν ο καθένας με τον τρόπο του τις μεταπτώσεις που θα επιφέρουν στην ανθρώπινη συμπεριφορά και, τελικά, να δώσουν το δικό τους στίγμα για το πώς θεωρούν ότι η τεχνολογία θα μας επηρεάσει.

Το αποτέλεσμα, με τις όποιες διαφοροποιήσεις ύφους περιλαμβάνει μια συλλογική έκδοση διηγημάτων, είναι πως το πρόσημο για τους περισσότερους συγγραφείς που κλήθηκαν να γράψουν είναι αρνητικό.

Η δυστοπία

Δύσκολα βρίσκεις ψήγματα αισιόδοξης προοπτικής σε κάποιες από τις ιστορίες που συγκροτούν το βιβλίο. Λογικό και επόμενο αρκετοί από τους συγγραφείς να καταφύγουν σε μια μορφή δυστοπίας, από την οποία ο μελλοντικός άνθρωπος δύσκολα θα καταφέρει να ξεφύγει. Μάλιστα, σε κάποια διηγήματα παρατηρούμε τη «συγχώνευση» μηχανής και ανθρώπου σε βαθμό που δύσκολα να μπορείς να διακρίνεις ποιος έχει πάρει τη θέση του άλλου.

Δεν είναι η πρώτη φορά που η λογοτεχνία (ελληνική και κυρίως παγκόσμια) στοχάζεται πάνω στο μέλλον και επιδιώκει να το προσεγγίσει με τον δικό της τρόπο. Η λεγόμενη sci-fi λογοτεχνία είχε πάντα αρκετούς «οπαδούς», που, στις μέρες μας, πληθύνονται.

Πολλά από τα διηγήματα δεν καταγράφουν κάποιο συγκεκριμένο-ημερολογιακό μέλλον, αφήνουν όμως να εννοηθεί πως το τώρα έχει μεταφερθεί σε ένα πολύ κοντινό μέλλον (ή και το αντίστροφο). Ρομπότ, ανδροειδή, μηχανές, αόρατοι εχθροί ή αντίγραφα γνωστών λογοτεχνικών ηρώων παρελαύνουν από αυτά τα διηγήματα. Όλα μαζί, πάντως, συγκροτούν μια δέσμη σκέψεων και απόψεων που μας επιτρέπουν κι εμάς τους αναγνώστες να στοχαστούμε για τι μέλλει να μας συμβεί.

Φυσικά, ουδείς από τους συγκεκριμένους συγγραφείς αξιώνει τον τίτλο του προφήτη ή της Κασσάνδρας. Πιο πολύ αποτυπώνεται η αγωνία και η πιθανολόγηση των δημιουργών και λιγότερο η ανάγκη να ενδυθούν τον ρόλο ενός… Ιούλιου Βερν, ανακαλύπτοντας το μέλλον πριν καν αυτό φτάσει.

Φωτογραφία από την εκδήλωση για το βιβλίο. Από αριστερά, Ιωάννα Ντούμπρου, Στρατούτα Θεοδωράτου, Γιώργος Περαντωνάκης, Ιωάννα Μπουραζοπούλου, Κώστας Κατσουλάρης, Μαρία Γιαγιάννου, Μαριαλένα Σπυροπούλου. Μέσω τηλεδιάσκεψης συμμετείχαν οι Νάσια Διονυσίου και Φώτης Δούσος.

Τα 12 διηγήματα

Για την Μαρία Γιαγιάννου το μέλλον (γύρω στο 2045) θα μας φέρει ένα υβρίδιο που θα λέγεται κυνάνθρωπος. Ο πρωταγωνιστής διδάσκει τους μελλοντικούς συνοδηγούς αυτόματων αυτοκινούμενων αυτοκινήτων. Το χιούμορ και ο στοχασμός δεν λείπουν διόλου από την ιστορία.

Η Νάσια Διονυσίου δημιουργεί μια ερωτική σχέση που εξελίσσεται με τη διαμεσολάβηση των μηχανών. Οι δύο εραστές μένουν μακριά ο ένας από τον άλλον, με αποτέλεσμα να χρησιμοποιούν την παγωμένη εικόνα που μεταφέρει ένα μηχάνημα για να έρχονται σε επαφή. Κάτι, φυσικά, που συμβαίνει και στις μέρες μας.

Ο Φώτης Δούσος παίζει με την ανθρώπινη ταυτότητα κι εκείνη των μηχανών. Ο πρωταγωνιστής του έχει χάσει κάθε «πρόσβαση» στα συναισθήματά του, με αποτέλεσμα να έχει μετατραπεί σε ένα παγωμένο σαρκίο δίχως αισθήματα. Είναι, όμως, έτσι ακριβώς; Η ανατροπή στο τέλος αλλάζει τις σταθερές πάνω στις οποίες είχε βασιστεί η ιστορία του.

Η Στρατούλα Θεοδωράτου στοχάζεται ένα μέλλον όπου η τεχνητή νοημοσύνη θα αναλάβει όλους τους ρόλους και μάλιστα με θαυμαστή επιτυχία. Κανένα ανθρώπινο έργο ή δραστηριότητα δεν θα χρειάζεται να περάσει από τα χέρια ανθρώπου. Μόνο που ο ζωγράφος πρωταγωνιστής, σε αντίθεση με τα παιδιά του, αντιδρά αναζητώντας την ανθρώπινη ουσία. Κάπως έτσι, απομακρύνεται από τα παιδιά του.

Στο διήγημα του Κώστα Β. Κατσουλάρη, η πρωταγωνίστρια (Μαρία) νοσηλεύεται και συνάμα συνδιαλέγεται με τον Πέτρο που είναι στην πραγματικότητα η τεχνητή νοημοσύνη. Μέσα από έναν διάλογο αιχμής, έντονης διακειμενικότητας (υπάρχουν παραπομπές σε λογοτεχνικά και κινηματογραφικά έργα) αντιλαμβανόμαστε προοδευτικά πως το μέγα ερώτημα είναι αν οι μηχανές θα φτάσουν κάποια στιγμή να μας διατηρούν εν ζωή αενάως.

Ο Σέρλοκ Χολμς και ο Τζον Γουάτσον επιστρέφουν στο διήγημα της Ιωάννας Μπουραζοπούλου. Μόνο που οι περιπέτειες και οι εξιχνιάσεις τους δεν αφορούν παλιές ιστορίες γραμμένες από τον Κόναν Ντόυλ, αλλά από την τεχνητή νοημοσύνη που αποφασίζει να δώσει άρτο και θέαμα στους σημερινούς αναγνώστες. Κάπου εκεί όμως τα πράγματα μπερδεύονται με αποτέλεσμα να μην είναι ευκρινές τι είναι δημιουργημένο και τι συμβαίνει πραγματικά.

Το Μπάρντο της Ιωάννας Ντούμπρου δεν είναι μόνο μια κατάσταση μεταξύ ζωής και θανάτου, αλλά και ένα γηροκομείο. Οι γηραιοί θαμώνες δέχονται τις περιποιήσεις μιας γυναίκας που είναι δημιούργημα της τεχνητής νοημοσύνης. Είναι, δε, τόσο τέλεια που νομίζεις πως κανένας άνθρωπος δεν θα μπορούσε να τα καταφέρει καλύτερα.

Από ρεαλιστική βάση ξεκινάει το διήγημα του Χρήστου Οικονόμου όπου ένας βίαιος άνθρωπος συμπεριφέρεται βάναυσα στην υποταγμένη σύζυγό του. Εκείνη, τελικά, αποφασίζει να πάρει την εκδίκησή της χάρη στην επίρρωση και την ψυχολογική βοήθεια μιας μηχανής

Το «μέσα στο νερό» της Μαριαλένας Σπυροπούλου είναι η Παγκόσμια Ψηφιακή Κοινότητα μέσα στην οποία αναμένεται να εισέλθει η πρωταγωνίστρια. Εκεί αν «ανέβει» ψηφιακά όλη η ζωή της, με κάποιο τρόπο θα φαίνεται πως υπήρξε. Κι όμως, μπορεί να περνάει καλά με τον ψηφιακό σύντροφό της, εντούτοις δεν μπορεί να σταματήσει να σκέφτεται το ανθρώπινο παρελθόν της, τους γονείς της και την παιδική της ηλικία.

Ο Δημήτρης Σωτάκης βλέπει το κακό να έρχεται και να είναι αόρατο. Οι άνθρωποι της πόλης που δημιουργεί προσπαθούν να το αποκρούσουν κι ας μην ξέρουν πώς. Κάποια στιγμή στο Διαμέρισμα 19 πιθανολογείται πως κατοικεί το επερχόμενο κακό, αλλά η ανατροπή της ιστορίας θα μας φέρει μπρος σε ένα νέο άγνωστο.

Ένα ανδροειδές μαθαίνει πως εκτός από πατέρα-δημιουργό είχε και μητέρα. Αυτό είναι ο πρωταγωνιστής στο διήγημα της Κωνσταντίας Σωτηρίου. Πώς όμως έγινε η γέννηση και ποιες ομοιότητες φέρει η ιστορία του συγκεκριμένου ανδροειδούς με εκείνη που έχουμε μάθει από την Παλαιά Διαθήκη για τη δημιουργία του κόσμου;

Τέλος, στο διήγημα του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη μια συγγραφέας που παλεύει να φτιάξει μια ιστορία που να είναι επιτυχημένη, καταφεύγει στην τεχνητή νοημοσύνη να την βοηθήσει. Το αποτέλεσμα είναι το δημιουργημένο και το ανθρώπινο να μπλέκονται τόσο πολύ, που, στο τέλος οι δημιουργίες συγχέονται.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.