«Memento (nutrire) vitam» της Μιχαήλας Πλιαπλιά (κριτική) – Με το βλέμμα στραμμένο στα μικρά

Υπάρχουν βιβλία που διαβάζονται με τα μάτια και βιβλία που τα διαβάζει το σώμα. Το Memento (nutrire) vitam ανήκει σ’ αυτή τη δεύτερη κατηγορία, εκεί όπου οι λέξεις δεν περιγράφουν απλώς, αλλά αγγίζουν, αναδεύουν, τραυματίζουν. Δεν είναι βιβλίο που το τελειώνεις· είναι βιβλίο που σε συνεχίζει.

Η γραφή της Μιχαήλας Πλιαπλιά λειτουργεί σαν λεπτό χειρουργικό εργαλείο: κόβει προσεκτικά τις επιφάνειες των πραγμάτων για να φανεί από κάτω η εύθραυστη ύλη του χρόνου. Δεν είναι ρεαλιστική, ούτε εξομολογητική, είναι μια χειρονομία ακρίβειας – εκείνη η ακρίβεια που χρειάζεται για να περιγράψεις κάτι το αόρατο χωρίς να το προδώσεις.

Στις σελίδες της, η γλώσσα είναι λιτή, αυστηρή, καθόλου επιδεικτική. Η φράση προχωρά σαν κάποιος που κρατά την ανάσα του, φοβούμενος μήπως τρομάξει αυτό που προσπαθεί να ονομάσει. Ο τίτλος, με το «nutrire» φυτεμένο μέσα σε παρένθεση, μοιάζει με την ελάχιστη παρέμβαση που μεταμορφώνει τα πάντα. «Memento vitam» θα ήταν απλώς μια υπενθύμιση ζωής· το nutrire όμως, αυτή η ταπεινή εντολή της φροντίδας, μετατρέπει τη μνήμη σε πράξη, σε απόπειρα διατήρησης του ζώντος. Δεν είναι πια μια ηθική προτροπή, αλλά μια βιολογική ανάγκη: να τρέφεις τη ζωή για να μπορεί να θυμάται τον εαυτό της.

Τα διηγήματα του βιβλίου δεν ακολουθούν πλοκή, ακολουθούν ρυθμό. Κάθε ιστορία είναι μια παραλλαγή του ίδιου παλμού – αυτού που ταλαντεύεται ανάμεσα στη μνήμη και τη διαγραφή. Τα έντομα που επανέρχονται ως μοτίβο δεν είναι σύμβολα, είναι φορείς μιας μικρής μεταφυσικής: πώς το ασήμαντο γίνεται φορέας ζωής, πώς το αδύναμο επιμένει να υπάρχει όταν όλα γύρω του έχουν σωπάσει. Και το εξώφυλλο -τα αχνά πράσινα γράμματα πάνω στο λευκό- δεν είναι αισθητική επιλογή, αλλά δηλωτική της ίδιας της γραφής: μια κραυγή σιωπής, μια χειρονομία που απαιτεί προσοχή, όπως απαιτεί προσοχή το να ζεις χωρίς να κραυγάζεις. Είναι ένα βιβλίο που, αντί να επιδεικνύεται, υποχωρεί. Και ίσως εκεί, σ’ αυτή την ευγένεια της υποχώρησης, να βρίσκεται το πραγματικό του θάρρος.

Η Πλιαπλιά μάς ζητά να κοιτάξουμε ξανά τα πράγματα που θεωρούμε μικρά: ένα βλέμμα, μια λέξη, ένα έντομο. Να αναγνωρίσουμε σ’ αυτά το υλικό της ύπαρξής μας. Στο τέλος, η γραφή της δεν προσφέρει εξήγηση, προσφέρει χώρο. Έναν χώρο όπου η ανάγνωση γίνεται συνομιλία, κι ο αναγνώστης -έστω για λίγο- συνυπάρχει με το άγνωστο. Δεν ξέρω αν αυτό είναι αρκετό για να ονομαστεί λογοτεχνία. Ξέρω, όμως, ότι σ’ αυτό το βιβλίο, η λογοτεχνία δεν παριστάνει τη ζωή – τη διασώζει.

*Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ είναι μεταπτυχιακός φοιτητής Φιλοσοφίας, μεταφραστής, κριτικός και υπεύθυνος της οργανωτικής επιτροπής του Ινστιτούτου Φιλοσοφίας ΙWPR (Institute for World Philosophical Research).

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα 

Η Μιχαήλα Πλιαπλιά γεννήθηκε στην Καβάλα το 1980. Σπούδασε Αρχιτεκτονική́ στο Università Iuav di Venezia, στο Technische Universiteit Delft, στο ΑΠΘ, και εν συνεχεία στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα σπουδών «Ψηφιακές Μορφές Τέχνης» της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών.

Έργα της έχουν παρουσιαστεί σε μουσεία και διεθνείς διοργανώσεις τέχνης και αρχιτεκτονικής, όπως στην 10η Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής της Βενετίας (2006). Έχει εργαστεί για το θέατρο με διάφορες ιδιότητες. Σε μετάφρασή της κυκλοφορεί το Πορνό-Τεό-Κολοσσάλ του Πιερ Πάολο Παζολίνι (εκδ. Ο Μωβ Σκίουρος 2017), ενώ πρόσφατα κυκλοφόρησε και η συλλογή διηγημάτων της Memento (nutrire) vitam – Εξ αφορμής πέντε εντόμων (Ο Μωβ Σκίουρος 2022).