Για το χρονικό του Διονύση Χαριτόπουλου «Ο κόκκινος καθηγητής» (εκδ. Τόπος).
Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος
Ο Πειραιάς των ανθρώπων της βιοπάλης, αλλά και των τυχοδιωκτών, που δεν διστάζουν να διαβούν τον Ρουβίκωνα και να παρανομήσουν, με όσα αυτό σημαίνει για την τύχη τους. Η Κατοχή και ο Εμφύλιος, που μάτωσαν έως το κόκαλο τη χώρα και της άφησαν ανεπούλωτες πληγές. Η τιμή, για την προάσπιση της οποίας μπορείς να φτάσεις ακόμη και στο φόνο. Έρωτες παράνομοι που δεν θα ευδοκιμούσαν μέσα στον περιοριστικό κοινωνικό κύκλο. Σκληρότητα, ντομπροσύνη, μαγκιά και μανιάτικη εκδίκηση.
Ο Πειραιάς
Οι θεματικές του Διονύση Χαριτόπουλου δεν θα αλλάξουν ποτέ μέσα στο διάβα της παρουσίας του στα ελληνικά γράμματα. Θα κινηθεί με προσήλωση γύρω από τον πειραϊκό διάκοσμο και δεν θα τον περιγράψει απλώς, αλλά θα εισχωρήσει σε όλους τους κώδικες που τον συγκρότησαν για χρόνια. Σε αυτές τις θεματικές, βέβαια, θα πρέπει να προσθέσουμε και τον αγαπημένο του Ολυμπιακό, ο οποίος όμως απουσιάζει από το χρονικό (όπως ο ίδιος το ονομάζει) του Κόκκινου καθηγητή. Όλα τα υπόλοιπα στοιχεία της εργογραφία του, ωστόσο, υπάρχουν σε τούτο το βιβλίο.
Ένα παιδί γεννιέται θυμωμένο το 1947 (χρονιά που γεννήθηκε και ο Χαριτόπουλος). Είναι το παιδί μιας εξωσυζυγικής σχέσης ανάμεσα σε μια μάνα που κατέβηκε από τα βουνά των Αγράφων, με σκοπό να ζήσει τις χάρες της αστικής ζωής στην Αθήνα. Παντρεύτηκε έναν… αμνό του θεού, έναν άντρα που την αγαπούσε μεν, αλλά ήταν ολότελα βαρετός και παρά τη σωματική του ρώμη, μπρος στη γυναίκα του έμοιαζε με ζαρωμένο ζωάκι. Συν τοις άλλοις, αποδείχθηκε πως δεν μπορούσε να τεκτονοποιήσει.
Αίφνης, εμφανίζεται στη γειτονιά ο κόκκινος καθηγητής, ένας Μανιάτης περιωπής, του οποίου η θωριά είναι άγρια και απειλητική, έχει ασπαστεί τον κομμουνισμό (εξ ου και το «κόκκινος») και μπλέκει με τη μάνα του παιδιού. Η παρουσία του, όμως, στη ζωή του παιδιού θα παραμείνει στη σφαίρα της πιθανολόγησης και του κουτσομπολιού. Όντως, καθώς μεγαλώνει το παιδί ολοένα και του μοιάζει περισσότερο.
Η απεικόνιση της εποχής
Ο Χαριτόπουλος δεν έχει σκοπό να στήσει ένα παράνομο ειδύλλιο και πάνω σ’ αυτό να χτίσει το χρονικό του. Μέσα σε λίγες σελίδες κάνει μια περιδιάβαση στην εποχή, στα δεινά της, στα επίχειρά της πάνω στους ανθρώπους, στα βάσανα και τα πρέπει που τους επιβάλλει.
Η Κατοχή και ο Εμφύλιος δημιουργούν μια εξόχως σκληρή συνθήκη για τους ανθρώπους. Η πείνα του πολέμου θα δώσει τη θέση της στον αδελφοκτόνο πόλεμο, τις διώξεις των αριστερών και την επικυριαρχία των νικητών.
Μανιάτικη τιμή
Ο Πειραιάς γίνεται το πεδίο έρευνας του Χαριτόπουλου, ενώ τα Μανιάτικα είναι το σημείο αιχμής. Εκεί η τιμή ξεπλένεται με αίμα και εκδίκηση. Οι φατρίες ανοίγουν πόλεμο και τον κλείνουν μόνο όταν έχει πεθάνει και ο τελευταίος αρσενικός. Η οικογένεια του κόκκινου καθηγητή έχει μια τέτοια έχθρα με μια άλλη οικογένεια Μανιατών (εθνικόφρονες αυτοί), η οποία ολοκληρώνεται αισίως μόλις στο τέλος του βιβλίου.
(...) πλάθει ήρωες που για λίγο ξεφεύγουν από την πραγματική ζωή για να «κουρνιάσουν» στις σελίδες ενός βιβλίου.
Ο Χαριτόπουλος κι εδώ δεν ξεπέφτει στην επίπεδη ηθογραφία, καθώς ο τρόπος που γράφει δεν είναι περιγραφικός, αλλά βιωματικός. Όχημα πάντα είναι η γλώσσα του που δεν είναι λογοτεχνικά καμωμένη, αλλά αυτή που οι άνθρωποι του λαϊκού Πειραιά μιλούν και εκφράζονται.
Μέσα από αυτή την οπτική, τα πάντα ανέρχονται και αποκτούν μια άλλη ποιότητα. Δεν περιορίζεται στη δημιουργία προτύπων, άρα και χαρακτήρων περιχαρακωμένων στα ειδολογικά τους χαρακτηριστικά, αλλά πλάθει ήρωες που για λίγο ξεφεύγουν από την πραγματική ζωή για να «κουρνιάσουν» στις σελίδες ενός βιβλίου. Έως τη στιγμή που αυτό ολοκληρώνεται κι εκείνοι επιστρέφουν από εκεί που ήρθαν.
Ιστορία ενηλικίωσης
Το χρονικό του «θυμωμένου» παιδιού είναι στην ουσία μια κλασική ιστορία δύσκολης ενηλικίωσης. Το ατίθασο παιδί θα περάσει από διάφορες φάσεις, για να φτάσει στην αγάπη του για τα βιβλία που θα τον σώσουν από τον βρομισμένο πάτο της παρανομίας και -γιατί όχι;- της φυλακής.
Ο συγγραφικός «φάρος» του Χαριτόπουλου ήταν πάντοτε η λιτότητα και η ευθύτητα.
Γνωρίζει τον πραγματικό του πατέρα, πηγαίνει στο σχολείο που αυτός διδάσκει, αλλά πολύ αργότερα, μεγάλο πια το παιδί και ετοιμοθάνατος ο πατέρας, θα καταφέρουν να βρεθούν ενώπιος ενωπίω και ο ένας να αποδεχθεί τον άλλον.
Στο ερώτημα αν μπορεί να χωρέσει η ζωή ενός ανθρώπου μέσα σε λίγες σελίδες, ο Χαριτόπουλος απαντάει με τον Κόκκινο καθηγητή, ο οποίος όχι μόνο δεν περιορίζεται στο μερικό της πλοκής, αλλά το εντάσσει οργανικά στην κοινωνικοπολιτική συνθήκη της εποχής. Ο συγγραφικός «φάρος» του Χαριτόπουλου ήταν πάντοτε η λιτότητα και η ευθύτητα. Με αυτά πορεύτηκε από βιβλίο σε βιβλίο και έδειξε πως μπορεί να πει με λίγα λόγια, πολλά περισσότερα. Το ίδιο κάνει και σε αυτό το βιβλίο.
Αν είναι αυτοβιογραφικό; Κι αυτό το ερώτημα έχει απαντηθεί εν τοις πράγμασι από τον ίδιο. Κάθε βιβλίο του είναι απόσταγμα άμεσου βιώματος. Η μυθοπλασία έρχεται απλώς να συμπληρώσει μια ολοκληρωμένη εικόνα και να φωτίσει κάποιες αθέατες πλευρές της, όχι όμως και να την παραλλάξει εντελώς. Ο λογοτεχνικός κόσμος του Χαριτόπουλου είναι παλλόμενος, γήινος, έχει σάρκα και οστά και, ναι, δεν περιορίζεται στα σύνορα ενός βιβλίου.
＊Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Δυο λόγια για τον συγγραφέα
Ο Διονύσης Χαριτόπουλος γεννήθηκε το 1947 στον Πειραιά όπου έζησε τα πρώτα είκοσι χρόνια της ζωής του κάνοντας από μικρή ηλικία διάφορες χειρωνακτικές δουλειές. Άφησε ημιτελείς δύο ενάρξεις σπουδών στην Αθήνα και το Λονδίνο, παντρεύτηκε δυο φορές και απέκτησε δυο γιούς από τον πρώτο του γάμο, δούλεψε αρκετά χρόνια στη διαφήμιση, ενώ από το 1990 εγκατέλειψε οριστικά κάθε βιοποριστική δραστηριότητα.
Έχει εκδώσει πολλά έργα μυθοπλασίας και δοκίμια, μεταξύ των οποίων το ιστορικό έργο Άρης, ο αρχηγός των ατάκτων, μια ολοκληρωμένη και τεκμηριωμένη βιογραφία του Άρη Βελουχιώτη.
