«Τσιγάρο βαρ;» του Σπύρου Κιοσσέ και «Κακό ανήλιο» του Κωνσταντίνου Δομηνίκ (κριτική) – Λόγια απλά και μετρημένα

Ανήκουν σε διαφορετική γενιά, το ύφος της γραφής τους ελάχιστα κοινά στοιχεία έχει (πλην της απαραίτητης οικονομίας λόγου, στοιχείο απαραίτητο έτσι κι αλλιώς όταν έχουμε να κάνουμε με μικρή φόρμα).

Ακόμη και οι θεματικές που επιλέγουν, καίτοι στηρίζονται εν πολλοίς στη λειτουργία της μνήμης που φτιάχνει μύθους και στον τόπο (επαρχία, κατά κύριο λόγο), στην ουσία διαφοροποιούνται ως προς την επιτελεστικότητα των συμφραζομένων που, όλα μαζί, δίνουν τον ιδiόμορφο χαρακτήρα στα διηγήματά τους.

Κι όμως, με κάποιο τρόπο η συλλογή διηγημάτων του Σπύρου Κιοσσέ Τσιγάρο βαρ (εκδ. Μεταίχμιο) και του Κωνσταντίνου Δομηνίκ Κακό ανήλιο (εκδ. Ίκαρος) μάς υπενθυμίζουν πως ό,τι κι αν λέγεται στις μέρες μας για τη μικρή φόρμα (πουλάει-δεν πουλάει, μας ταιριάζει-δεν μας ταιριάζει), παραμένει μια ισχυρή τάση στην εγχώρια βιβλιοπαραγωγή και συχνά, όταν πετυχαίνει το εγχείρημα, μάς δίνει δείγματα γραφής που δεν γίνεται να προσπεράσεις.

Τσιγάρο βαρ;, Σπύρος Κιοσσές (εκδ. Μεταίχμιο)

Ήδη από το προηγούμενο βιβλίο του Τα πρωτοβρόχια (εκδ. Μεταίχμιο), ο Σπύρος Κιοσσές μάς έδειξε τις συγγραφικές προθέσεις του. Ανασκαφή στο κοίτασμα της μνήμης, βουτιά στο παρελθόν έτσι ώστε να συλλέξει αθησαύριστα κομμάτια του και σημασία στη λεπτομέρεια που από μόνη της -καθεμία ξεχωριστά και όλες μαζί- να μπορούν να υποστηρίξουν (ου μην και νοηματοδοτήσουν) την ίδια την ιστορία.

Ο Σπύρος Κιοσσές είναι Αναπληρωτής Καθηγητής θεωρίας της λογοτεχνίας και δημιουργικής γραφής στο Τμήμα Γλωσσικών και Διαπολιτισμικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας. Είναι συγγραφέας πέντε βιβλίων, ενώ επιστημονικά, κριτικά και λογοτεχνικά δημοσιεύματά του έχουν φιλοξενηθεί στον περιοδικό και ημερήσιο Τύπο.

Το αυτό κάνει με επίταση και στο νέο του βιβλίο. Βρίσκουμε μικρά κείμενα (ορισμένα είναι της μιας ανάσας) που αρδεύουν υλικό από το βάθος του παρελθόντος. Σε πολλά από τα κείμενα αυτά ο αφηγητής είτε είναι μικρός σε ηλικία είτε καταφεύγει σε εκείνη την άδοδλη περίοδο της ζωής του για να θυμηθεί πρόσωπα, πράγματα και καταστάσεις.

Γλυκύτητα

Ο τόπος είναι κυρίως η επαρχία που με τη γραφή του Κιοσσέ αποκτάει μια γλυκύτητα, ένα θάμβος ξεχωριστό, γίνεται σχεδόν ονειρική και πράα.

Ακόμη και σε στιγμές που οι ιστορίες δεν έχουν ευοίωνο τέλος και σου αφήνουν έναν κόμπο στο λαιμό, ακόμη και τότε ο τόπος (αλλά και η κατάσταση), με την ποιητική ματιά του Κιοσσέ, αφήνουν μέσα σου ένα πιο ήπιο χνάρι.

Η ανθρωπιά με την οποία αντιμετωπίζει τους ήρωές του ο Κιοσσές είναι ένα από τα χαρακτηριστικά του. Με ένα κλείσιμο του ματιού είναι σαν να σου λέει πως δεν είναι ακριβώς επινοημένοι, αλλά πραγματικοί, των οποίων κάποιες στιγμές ή μέρη της ζωής τους χρειάστηκε να οικειοποιηθεί για τις ανάγκες της συγγραφής.

Ιδιαιτέρως η ματιά του απέναντι σε μεγαλύτερους σε ηλικία ήρωες σού δίνει την αίσθηση του σεβασμού, της αγάπης, αλλά και της ειλικρινούς καλοσύνης. Μητέρες, γιαγιάδες, μαρινές θείες (οι γυναικείοι χαρακτήρες έχουν την τιμητική τους), συναντούν σαλούς, περιθωριακούς τύπους του χωριού, αλλά και μεροκαματιάρηδες του δύσκολου «κάθε μέρα».

Η οικονομία των μέσων είναι κάτι που αξίζει να προσεχθεί σ’ αυτές τις ιστορίες, όπως και το επιμελημένο (σκηνοθετικά και δραματουργικά) κλείσιμο (ή αλλιώς «σβήσιμο») των περισσότερων από αυτές.

Κακό ανήλιο, Κωνσταντίνος Δομηνίκ, εκδ. Ίκαρος 

Πολύ νεότερος ο Κωνσταντίνος Δομηνίκ με ένα ακόμη βιβλίο στο ενεργητικό του Ώπα, ώπα, Μπλάτιμοι (εκδ. Ενύπνιο), με το δεύτερο βιβλίο του σταθεροποιεί ακόμη περισσότερο τη φωνή του, της δίνει ένταση και βάθος.

Το υφολογικό μοτίβο δεν αλλάζει. Με κύριο σημείο την Πιερία και τις γύρω περιοχές και με στιλ που άλλοτε «καθαρογράφει» το παράλογο ή ακόμη και τον μαγικό ρεαλισμό και φτάνει έως και τα ριζά του τρόμου, μάς προσφέρει δώδεκα ιστορίες απόλυτα ενταγμένες σε ένα σύνολο κατάστασης.

Διασάλευση

Στα διηγήματα του Δομηνίκ η έννοια της διασάλευσης, της απομάκρυνσης από τη λογική φορά των πραγμάτων και της αποχαλίνωσης όχι μόνο δεν είναι ξένη, αλλά σχεδόν την περιμένεις.

Είναι σκοτεινή η αύρα που αναδίδουν οι ήρωές του. Έχουν εμμονικές τάσεις, αποζητούν τη αφέγγαρη πλευρά των πραγμάτων ή, έστω, έλκονται απ’ αυτήν.

Ο Κωνσταντίνος Δομηνίκ γεννήθηκε στο Βερολίνο το 1988 και ζει στην Κατερίνη. Η συλλογή διηγημάτων Κακό Ανήλιο είναι το δεύτερο βιβλίο του.

Ακόμη και όταν εισβάβλι το στοιχείο της πίστης (μέσω παπάδων ή εκκλησιών) στις ιστορίες, ακόμη και τότε το αποτέλεσμα δεν αναδίδει γαλήνη και ηρεμία. Το ανησυχητικό φέγγος των διηγημάτων δεν χάνει ποτέ τη δύναμή του. Πολλές φορές, δε, ενισχύεται βαθμηδόν εκεί που περιμένεις (έστω ως μια αχτίδα ελπίδας) πως κάτι άλλο θα συμβεί που θα αλλάξει την προδιαγεγραμμένη πορεία των πραγμάτων.

Η γλώσσα ως κατάσταση 

Η ντοπιολαλιά χρησιμοποιείται με μέτρο από τον Δομηνίκ και μόνο όπου χρειάζεται ή δεν μπορεί να γίνει αλλιώς. Που σημαίνει ότι δεν επιδιώκει να ακολουθήσει κάποια τάση (;), αλλά να ορίσει μέσω της γλώσσας μια κατάσταση πραγμάτων περισσότερο και πολύ λιγότερο μια γραφική αποτύπωση ενός προνεωτερικού παρελθόντος.

Κι στο δικό του βιβλίο η οικονομία μέσων και σκοπών είναι κάτι που προσέχεις, συν κάποιες μεταφορές που σε ξαφνιάζουν και λέξεις που μοιάζουν να είναι φτιαγμένες από τον ίδιο.

Υπό συνθήκες, αν δεν υπήρχε η gothic πλευρά σε κάποιες ιστορίες, θα έλεγε κανείς πως ο Δομηνίκ θα μπορούσε να έχει βγει από το καλούπι του Σωτήρη Δημητρίου.

Στη δική του περίπτωση, όμως, τηρουμένων πάντα των αναλογιών, είναι σαν να έχεις αποτυπωμένα σε ιστορίες τα σκοτεινά τραγούδια των Woven Hand, του γνωστού country-gothic συγκροτήματος των ΗΠΑ που έχει επισκεφθεί πολλάκις τη χώρα μας και έχει πιστούς (και όχι ευάριθμους) οπαδούς. Η αίσθηση που αποκομίζεις είναι παρόμοια: Σαν να σε διαπερνάει ένα ρίγος στην πλάτη.

^＊Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.