«Η καρδερίνα» της Ντόνα Ταρτ (κριτική) – Ένα σύγχρονο μυθιστόρημα-ποταμός με πολλαπλές αναγνώσεις

«Έχουμε την τέχνη για να μην πεθάνουμε από την αλήθεια» - Φρίντριχ Νίτσε

Η Καρδερίνα (μτφρ. Μιχάλης Δελέγκος, εκδ. Διόπτρα), το μυθιστόρημα ποταμός της Ντόνα Ταρτ, έχει ήδη αποσπάσει το Βραβείο Πούλιτζερ και έχει προκαλέσει πολλές συζητήσεις και διενέξεις ανάμεσα σε κριτικούς, συγγραφείς και αναγνώστες για το τι συνιστά λογοτεχνικό έργο.

Πολλοί μίλησαν για τη διαφορά ανάμεσα σε μια καλά ειπωμένη ιστορία και σε μια ιστορία που μπορεί να διεκδικήσει μια θέση στον «Κανόνα», την απόσταση ανάμεσα στο εφήμερο και στο μακράς πνοής μυθιστόρημα, άλλοι για τον εθισμό που προκαλούν τα μυθιστορήματα με δυνατή πλοκή και άλλοι για την απόλαυση που προσφέρει η παράθεση των «καλά μασημένων» στερεοτύπων και θεωριών περί τέχνης και ζωής από το «συγγραφικό μπλέντερ».

Και όλοι έθεσαν το ερώτημα: Μπορεί ένα ευπώλητο έργο με ευρύτερη απήχηση να διεκδικήσει μια θέση στο πάνθεον των μεγάλων έργων και να δώσει το στίγμα της εποχής μας; 

Ο Στίβεν Κίνγκ το επαίνεσε ως «ένα συγκλονιστικό έργο μυθοπλασίας», η «ιέρεια» της κριτικής Μιτσούκο Κακουτάνι στο New York Times το χαρακτήρισε ως ένα σύγχρονο κλασικό και το συνέκρινε με τα έργα του Ντίκενς και τις μεγάλες ντοστογιεφσκικές αφηγήσεις, άλλοι το χαιρέτησαν ως το πρώτο μεγάλο αμερικανικό μυθιστόρημα του 21ου αιώνα.

Ο Τζέιμς Γουντ, κριτικός στο New Yorker, αντιθέτως, μίλησε για μια νέα τάση στο σύγχρονο μυθιστόρημα: τον «Χαρυποτερισμό» στη λογοτεχνία, καθώς –όπως ο ίδιος ισχυρίζεται- ο κεντρικός ήρωας, ο δεκατριάχρονος Θίο Ντέκερ με τις απίστευτες περιπέτειες του δεν είναι ένας πειστικός ήρωας σε ένα ακόμα μυθιστόρημα ενηλικίωσης· η «Καρδερίνα» δεν διαθέτει την απαραίτητη αληθοφάνεια όπως ο «Φύλακας της Σίκαλης» του Σάλιτζερ, και πρόσθεσε πως πρόκειται για ένα μυθιστόρημα, ενδεικτικό της κυρίαρχης τάσης παλιμπαιδισμού και απλοποίησης που έχει περάσει και στη λογοτεχνία, μετά τη δημοτικότητα νεαρών ηρώων τύπου Χάρυ Πότερ.

Κεντρική αρτηρία και δευτερεύουσες αφηγήσεις

Χρειάστηκαν έντεκα χρόνια για να γραφεί η Καρδερίνα μετά τη Μυστική Ιστορία (μτφρ. Μιχάλης Δελέγκος, εκδ. Διόπτρα) το 2002. Η Ντόνα Ταρτ -μια συγγραφέας που ξέρει καλά τους κανόνες του μάρκετιγκ, έχει καλλιεργήσει μια ιδιότυπη περσόνα και ένα μυστηριώδες και γοητευτικό προφίλ, δίνει σπανίως συνεντεύξεις, ενισχύοντας έτσι το μύθο που την περιβάλλει-, καταθέτει ένα μυθιστόρημα που παρά τις αντικρουόμενες απόψεις, δεν γίνεται να περάσει απαρατήρητο τόσο από τους κριτικούς όσο και από τους απαιτητικούς αναγνώστες.

Η Καρδερίνα δεν είναι ένα ακόμα μυθιστόρημα που προορίζεται για μαζική κατανάλωση. Ανάμεσα στα θετικά του είναι οι καλοσχηματισμένοι χαρακτήρες -ακόμα και οι δευτερεύοντες-, πειστικοί και ιδιοσυγκρασιακοί, εγγράφονται στη μνήμη, ενώ ο καθένας συμβολίζει και μια στάση ζωής, μια τάξη και έναν τρόπο διαχείρισης της πραγματικότητας.

Η Καρδερίνα δεν πρόκειται για ένα ακόμα μυθιστόρημα που προορίζεται για μαζική κατανάλωση. Ανάμεσα στα θετικά του είναι οι καλοσχηματισμένοι χαρακτήρες -ακόμα και οι δευτερεύοντες- πειστικοί και ιδιοσυγκρασιακοί εγγράφονται στη μνήμη.

Επίσης το θέμα, μάλλον τα θέματά του, έχουν ερευνηθεί ενδελεχώς και η γραφή του σε σημεία απογειώνεται – αν και υπάρχουν σελίδες όπου επαναλαμβάνονται σκηνές και απόψεις. Μια από τις αρετές του είναι ο τρόπος που χειρίζεται τα θέματα που ταλανίζουν τον σύγχρονο άνθρωπο και τα εντάσσει στην πλοκή μέσα από ένα πλήθος δευτερευόντων αφηγήσεων, όλων δεμένων αριστοτεχνικά, σαν παραπόταμοι της μεγάλης κεντρικής αρτηρίας (την ιστορία ενός πίνακα).

Θέματα όπως μοναξιά, μετανάστευση, εθισμός, τρομοκρατία, υπαρξιακή αγωνία, πένθος, νοσταλγία, φιλία, γνησιότητα και πλαστογραφία, η δύναμη της τέχνης να παρηγορεί και να τροφοδοτεί, όλα αυτά, επανέρχονται στο μυθιστόρημα. Επιπλέον η «Καρδερίνα» βρίθει από λογοτεχνικές αναφορές και ανελλιπή διακειμενικότητα η οποία σε σημεία ξενίζει κάπως, ειδικά όταν απόψεις περί τέχνης και λογοτεχνίας εκφέρονται από τον δεκατριάχρονο ήρωά της, ο οποίος σε κάποιο σημείο μιλάει ακόμα και για τη δύναμη της «συνειδησιακής ροής».

Στη σκιά του μεγάλου έργου

Η Καρδερίνα περιστρέφεται γύρω από τον Θίο Ντέκερ, έναν δεκατριάχρονο του οποίου ο κόσμος διαλύεται όταν σε μια επίσκεψη στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης μια βόμβα εκρήγνυται και σκοτώνει τη μητέρα του. Ο Θίο γλυτώνει και προλαβαίνει να «περισώσει» έναν μικρό πίνακα, τον οποίο κατορθώνει να βγάλει ανέπαφο από τα συντρίμμια και να περάσει απαρατήρητος.

Η Καρδερίνα γίνεται ο κρίκος που τον συνδέει με τη μητέρα του και την προηγούμενη ζωή του, και θα περάσει όλων των ειδών τις δοκιμασίες προκειμένου να τον διασώσει. Μαζί με τον πίνακα περνάει κι αυτός σε ένα άλλο επίπεδο, η μοίρα του ακολουθεί τη μοίρα του πίνακα και μεγαλώνει στη «σκιά» του μεγάλου έργου: «Ένα κίτρινο πουλί, σε λιτό και άχρωμο φόντο, με μια αλυσιδίτσα να το κρατάει δεμένο στην κούρνια του, δεμένη στο αδύνατο πόδι του που ήταν σαν κλαράκι».

Στο σημείο αυτό ξεκινά και το δεύτερο αφηγηματικό νήμα του μυθιστορήματος. Ο σαγηνευτικός πίνακας είναι η «Καρδερίνα» του Κάρελ Φαμπρίτσιους -μαθητής του Ρέμπραντ και δάσκαλος του Βερμέερ- ο οποίος πέθανε μόλις τριάντα δυο χρόνων όταν ένα εργοστάσιο πυρίτιδας εξερράγη κοντά στο εργαστήριο του. Σχεδόν όλα τα έργα του καταστράφηκαν.

Η «Καρδερίνα» θεωρείται ο καλύτερος από τους διασωθέντες πίνακες του: «Οι άνθρωποι πεθαίνουν, έτσι είναι αυτά… Αλλά είναι οδυνηρό κι αχρείαστο να χάνουμε πράγματα. Από καθαρή απροσεξία. Από φωτιές, πολέμους… Μου φαίνεται ότι είναι θαύμα, που καταφέρνουμε να διασώσουμε κάτι από το παρελθόν» λέει η μητέρα του Θίο, λίγα λεπτά πριν σκοτωθεί -μια ιδέα που διατρέχει ολόκληρο το μυθιστόρημα. Το να διασώσει τον πίνακα από τα συντρίμμια και να βγει από το μουσείο δεν είναι ακριβώς κλοπή, αλλά μια συνειδητή απόφαση, παρότι η πράξη του γίνεται σε κατάσταση πνευματικής σύγχυσης, σύμφωνα με τις οδηγίες ενός ετοιμοθάνατου που τον διατάζει να πάρει τον πίνακα.

Η Ντόνα Ταρτ γεννήθηκε στο Γκρίνγουντ του Μισισίπι και φοίτησε στο Πανεπιστήμιο του Μισισίπι και στο Κολέγιο Μπέντιγκτον. Έχει κερδίσει την αναγνώριση κοινού και κριτικών για τα μυθιστορήματά της, τα οποία έχουν εκδοθεί σε σαράντα γλώσσες. Το πρώτο της μυθιστόρημα, Η μυστική ιστορία, εκδόθηκε το 1992. Το 2003 έλαβε το λογοτεχνικό βραβείο WH Smith για το μυθιστόρημά της Ο μικρός φίλος, το οποίο ήταν επίσης υποψήφιο για το Orange Prize for Fiction. Κέρδισε το Βραβείο Πούλιτζερ και το Andrew Carnegie Medal for Fiction για το πιο πρόσφατο μυθιστόρημά της Η καρδερίνα.

Ο ίδιος άντρας τυγχάνει να είναι κηδεμόνας της Πίππα, μιας κοπέλας που θα παίξει σημαντικό ρόλο στη ζωή του, θα εμφανιστεί και θα εξαφανιστεί πολλές φορές, καθώς το συμβάν και το μετατραυματικό στρες που υπέστησαν αμφότεροι, δημιουργεί έναν ισχυρό δεσμό μεταξύ τους.

Μόλις ο Θίο διαβάζει στις εφημερίδες για τον πίνακα ο οποίος θεωρείται πως έχει καταστραφεί στην έκρηξη, αποφασίζει να μη τον φανερώσει, κρύβει και κουβαλάει το μυστικό του για πολλά χρόνια. Με τον καιρό αποκτά μια στενή σχέση Μαζί του, δεν είναι μόνο ένα έργο τέχνης αλλά και ό,τι πιο ιερό και βαρυσήμαντο και δεν θα διστάσει να βάλει σε κίνδυνο ακόμα και τη ζωή του για να τον κρατήσει.

Στο δεύτερο κεφάλαιο η αφήγηση επιβραδύνεται καθώς μας δίδεται η αποδιοργάνωση της ζωής του Θίο. Η μητέρα του είναι νεκρή, ο πατέρας του απών εδώ και καιρό, και βρίσκεται φιλοξενούμενος στο σπίτι των Μπάρμπορ, την οικογένεια ενός συμμαθητή του, ένα προσωρινό, μεταβατικό στάδιο, καθώς πάντα υπάρχει η πιθανότητα να αναλάβουν την κηδεμονία του οι ψυχροί και αδιάφοροι παππούδες του, μια απειλή που αιωρείται για ένα διάστημα έως ότου εμφανιστεί ο πατέρας του με τη φιλενάδα του, την Ζάντρα (ένας ακόμα αλησμόνητος χαρακτήρας) και τον πάρουν μαζί τους στο Λας Βέγκας.

Θα υπάρξουν πολλές ανατροπές και αναπάντεχες εξελίξεις στην ιστορία του ορφανού Θίο, η ζωή του θα υποστεί δραματικές αλλαγές, ένα πλήθος από χαρακτήρες θα εισέλθει στο προσκήνιο· οι προθέσεις και τα αισθήματα των οποίων δεν είναι πάντοτε σαφή και προβλέψιμα.

Θα υπάρξουν πολλές ανατροπές και αναπάντεχες εξελίξεις στην ιστορία του ορφανού Θίο, η ζωή του θα υποστεί δραματικές αλλαγές, ένα πλήθος από χαρακτήρες θα εισέλθει στο προσκήνιο· οι προθέσεις και τα αισθήματα των οποίων δεν είναι πάντοτε σαφή και προβλέψιμα. Πολλοί κριτικοί μίλησαν για αναφορές στον Ντίκενς, νομίζω πως είναι σαφής η αναφορά στις «Μεγάλες Προσδοκίες», καθώς υπάρχει και στην «Καρδερίνα» το κορίτσι που το λένε Πίππα, συνομήλικη του Θίο, αλλά και σε πολλά άλλα σημεία της αφήγησης, τόσο η ατμόσφαιρα όσο και η γλώσσα ανακαλεί τον Ντίκενς.

Άνεμος, Άμμος και Αστέρια

Η Καρδερίνα δεν είναι ένα ακόμα μυθιστόρημα δράσης και σασπένς, τα κεφάλαια που εκτυλίσσονται στο Λας Βέγκας είναι γραμμένα με δυνατή πρόζα και στοχασμό. Εξαιρετικές παράγραφοι παρεισφρέουν μέσα σε ένα μυθιστόρημα που σε έχει ήδη παρασύρει με τη δράση του.

Οι περιγραφές του άδειου ουρανού, των αστερισμών, της ερήμου, η πλασματική υφή του κόσμου γύρω του, σε σχέση με το λάφυρό του, τον κρυμμένο πίνακά του είναι και οι πιο δυνατές σελίδες του μυθιστορήματος, γεμάτες λυρισμό και ποίηση. Κάθε φορά που κοιτάζει τον πίνακα που τον συντροφεύει περνάει μέσα σε μια χρονοδίνη…

«Χρονοδίνη: Ένας τρόπος να βλέπεις τα πράγματα δύο φορές ή και παραπάνω… Ο πίνακας, η μαγεία και η ζωντάνια του, ήταν σαν εκείνη την αλλόκοτη αιθέρια στιγμή που πέφτει το χιόνι, πρασινωπό φως και νιφάδες να στροβιλίζονται στις κάμερες, που δεν σε νοιάζει πια το παιχνίδι, ποιος κέρδισε και ποιος έχασε, αλλά απλώς θέλεις να ρουφήξεις αχόρταγα εκείνη τη βουβή και φευγαλέα στιγμή. Όταν κοιτούσα τον πίνακα, ένιωθα την ίδια σύγκλιση σε μόνο ένα σημείο: στη μια, τρεμουλιαστή, ηλιόβλητη στιγμή που υπήρχε τώρα και για πάντα. Μόνο μια στο τόσο πρόσεχα την αλυσίδα στο πόδι της καρδερίνας ή σκεφτόμουν τι φρικτή ζωή ήταν αυτή για ένα ζωντανό πλασματάκι –που φτεροκοπάει για λίγο και πάντα αναγκάζεται να προσγειώνεται στην ίδια απελπιστική θέση».

«Κόσμος αμέτρητος και οπτασίες»

Στη ζωή του Θίο θα υπάρξουν πολλές αιφνίδιες ανατροπές, μεταβολές, διαγραφές και επανεκκινήσεις, μια ζωή στο μοτίβο του αμερικανικού ονείρου: η πεποίθηση μιας νέας αρχής, μιας δεύτερης πράξης και η συνεχής προσπάθεια επινόησης του εαυτού.

Ο Θίο από το Λας Βέγκας θα επιστρέψει στη Νέα Υόρκη, θα βυθιστεί στα σκοτεινά στέκια του Μανχάταν και στον υπόκοσμο του Άμστερνταμ, θα γίνει εκτιμητής αντικών, θα κερδίσει χρήματα, και θα ρισκάρει τα πάντα για μια ουτοπία.

Η Καρδερίνα –εκτός από όλα τα άλλα –είναι ένα μυθιστόρημα για τη φιλία μεταξύ δυο αντρών. Στο κέντρο του μυθιστορήματος υπάρχει ο δυνατός δεσμός του Θίο με τον περιθωριακό Ουκρανό Μπόρις, ένα αγόρι που συναντάει την πρώτη μέρα που θα πάει στο σχολείο του Λας Βέγκας.

Η Καρδερίνα –εκτός από όλα τα άλλα– είναι ένα μυθιστόρημα για τη φιλία μεταξύ δυο αντρών. Στο κέντρο του μυθιστορήματος υπάρχει ο δυνατός δεσμός του Θίο με τον περιθωριακό Ουκρανό Μπόρις, ένα αγόρι που συναντάει την πρώτη μέρα που θα πάει στο σχολείο του Λας Βέγκας. Στο πρόσωπο του Μπόρις θα βρει τον σύμμαχο, τον σύντροφο, τον άνθρωπο που θα τον μυήσει στις ουσίες, στην υπερβολή, αλλά και στην αξία της φιλίας μέσα στο χρόνο.

Στο τέλος το δοκίμιο περί τέχνης

Όταν η συγγραφέας δεν αφηγείται τις περιπέτειες των χαρακτήρων της και περνάει στον εσωτερικό τους κόσμο, η γραφή γίνεται πιο πυκνή και οι ιδέες πιο σύνθετες.

Οι τελευταίες σελίδες του μυθιστορήματος, οι οποίες θα μπορούσαν να είναι και ένα αυτοτελές δοκίμιο περί τέχνης, φέρνουν στην επιφάνεια όλες τις ιδέες που υπάρχουν κάτω από την επίστρωση της δράσης και των συνεχών ανατροπών.

Στο σημείο όπου η πλοκή τελειώνει η συγγραφέας φαίνεται να παίρνει μια βαθιά ανάσα και να μας οδηγεί σε έναν τόπο όπου συνυπάρχουν η τέχνη και η μαγεία.

«Ό,τι μας διδάσκει να μιλάμε στον εαυτό μας είναι σημαντικό: ό,τι μας διδάσκει να τραγουδάμε στον εαυτό μας για να τον βγάλουμε από την απελπισία. Ο πίνακας, όμως, μου δίδαξε επίσης ότι μπορούμε να μιλάμε ο ένας στον άλλον μέσα από τον χρόνο».

^＊ Η ΑΡΓΥΡΩ ΜΑΝΤΟΓΛΟΥ είναι συγγραφέας και μεταφράστρια. Το μυθιστόρημά της «Τρικυμίες παθών» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.