«Το γκαμπί της Βασίλισσας» του Γουόλτερ Τέβις (κριτική)

Η οκτάχρονη Μπεθ, ορφανή από πατέρα, χάνει και τη μητέρα της σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα. Η Πρόνοια αναθέτει τη φροντίδα της στο Ίδρυμα Μεθούεν. Το πρόγραμμα του ιδρύματος περιλαμβάνει καθημερινά μαθήματα και μελέτη, κάθε Κυριακή εκκλησιασμό, και συχνή λήψη χαπιών, τα οποία ονομάζονται βιταμίνες, αλλά στην ουσία είναι ηρεμιστικά που έχουν ως στόχο να καταπραΰνουν τις αντιδραστικές συμπεριφορές των ορφανών.

Δεν γνωρίζουμε πώς ήταν η Μπεθ, πριν μείνει ορφανή. Αν ήταν χαρούμενη, γελαστή, εξωστρεφής. Από τον θάνατο της μητέρας της και μετά, τα συναισθήματά της παγώνουν. Είναι ανέκφραστη, μοναχική και ακοινώνητη. Μια μέρα, κατεβαίνοντας στο υπόγειο του ιδρύματος για κάποια δουλειά που της ανέθεσαν, η Μπεθ βλέπει τον επιστάτη του ιδρύματος να παίζει σκάκι. Δεν έχει ιδέα τι παιχνίδι είναι αυτό, ούτε ξέρει πώς παίζεται. Όμως μαγνητίζεται από την εικόνα των εξήντα τεσσάρων ασπρόμαυρων τετραγώνων, από τις άπειρες επιλογές κινήσεων και από τους κινδύνους που κρύβει κάθε κίνηση. Τη συνεπαίρνει το πώς λειτουργεί το μυαλό της την ώρα που παίζει. Πάει στο υπόγειο ξανά και ξανά, μαθαίνει να παίζει σκάκι και ανακαλύπτει έναν καινούργιο κόσμο, έναν κόσμο στον οποίο νιώθει πολύ καλά. Παίζει με τον επιστάτη, αλλά, ξαναπαίζει το παιχνίδι από μνήμης, όταν πάει να κοιμηθεί. Με κλειστά μάτια, αναπαριστά τις παρτίδες, θυμάται τις κινήσεις, ελέγχει λάθη και παραλείψεις. Και, πάντα, εκτός από τις λίγες πρώτες φορές, ξέρει ποιες κινήσεις μπορούν να φέρουν τη νίκη.

Μαγεμένη από τις περίτεχνες γεωμετρικές κινήσεις

Χωρίς να παραμελεί τα μαθήματά της –εξακολουθεί να είναι άριστη μαθήτρια– δίνεται ψυχή τε και σώματι στο σκάκι, και αποδεικνύει την εξαιρετική ευφυΐα της. Το παιχνίδι αυτό γίνεται το αντίδοτό της στα ηρεμιστικά. Μόνο εκεί νιώθει πλήρης, σίγουρη γι’ αυτό που κάνει. Μόνο εκεί έχει τον έλεγχο. Οι ικανότητές της γίνονται γνωστές και παίρνει μέρος σε παιχνίδια εκτός ιδρύματος. Πάντα επιστρέφει νικήτρια. Σε ηλικία δεκατριών ετών την υιοθετεί ένα άτεκνο ζευγάρι, ο κύριος και η κυρία Ουίτλεϊ. Ο κύριος Ουίτλεϊ όμως τις εγκαταλείπει και μένουν μόνο οι δυο γυναίκες, οι οποίες συγκατοικούν, κρατώντας τις απαραίτητες αποστάσεις. Στη σχέση τους υπάρχει σεβασμός αλλά λείπει η οικειότητα. Δεν καταφέρνουν ποτέ να έρθουν πολύ κοντά, παρά το γεγονός ότι με τον καιρό γίνεται απαραίτητη η μία στην άλλη.

Κάποιες φορές η μοναξιά την ενοχλεί, προσπαθεί να μπει σε παρέες, αλλά δεν βρίσκει τίποτε το ενδιαφέρον στις συζητήσεις των συνομηλίκων της.

Τώρα το σκάκι αποτελεί την κύρια ενασχόληση της Μπεθ. Παίρνει μέρος σε τουρνουά και σε αγώνες, διαβάζει σκακιστικά βιβλία, μελετά στρατηγικές και παρτίδες άλλων παικτών. Συμμετέχει σε όλο και πιο μεγάλες διοργανώσεις, κερδίζει χρήματα από τις νίκες της. Κάνει ταξίδια, αποκτά δόξα και δημοσιότητα. Όμως είναι πολύ μικρή η αλληλεπίδραση με τους γύρω της. Κάποιες φορές η μοναξιά την ενοχλεί, προσπαθεί να μπει σε παρέες, αλλά δεν βρίσκει τίποτε το ενδιαφέρον στις συζητήσεις των συνομηλίκων της. Ερωτεύεται αλλά δεν δημιουργεί ουσιαστικές σχέσεις, δεν έχει πραγματική επαφή με κανέναν. Συχνά καταλήγει στα ηρεμιστικά για να καταλαγιάσει την ένταση μέσα της. Για ένα διάστημα εθίζεται στο ποτό. Νιώθει πιεσμένη, απομονωμένη ξανά, θέλει να αποδράσει, να χαλαρώσει. Παρά τα όσα έχει καταφέρει, δεν παύει να είναι το μοναχικό κορίτσι που προσπαθεί να πιαστεί από κάπου για να μην βουλιάξει. Μέχρι που φτάνει σε ένα σημείο στο οποίο πρέπει να διαλέξει. Ή θα αξιοποιήσει το ταλέντο της, ή θα βουλιάξει στο ποτό και στα χάπια και θα αφήσει το χάρισμά της να πάει χαμένο. Ετοιμάζεται να παίξει με τους Ρώσους πρωταθλητές, και είναι η ώρα να θέσει τις προτεραιότητές της.

Ο Γουόλτερ Τέβις γεννήθηκε το 1928 στον Σαν Φρανσίσκο. Έγινε γνωστός για τα έργα του The Hustler (1959) και The color of money (1984), τα οποία μεταφέρθηκαν με μεγάλη επιτυχία στον κινηματογράφο με πρωταγωνιστή, και στα δύο, τον Πολ Νιούμαν. Έγραψε επίσης τα έργα: The Man Who Fell to Earth (1963) και Mockingbird (1980), που θεωρούνται αριστουργήματα στο χώρο της επιστημονικής φαντασίας. Πέθανε στη Νέα Υόρκη το 1984, ένα χρόνο από την κυκλοφορία του βιβλίου Το γκαμπί της Βασίλισσας.

Η στρατηγική, προϋπόθεση της νίκης

Ο τίτλος του βιβλίου παραπέμπει σε άνοιγμα παρτίδας, είναι μια κίνηση κατά την οποία τα λευκά θυσιάζουν ένα πιόνι από την πλευρά της βασίλισσας, για να αποκτήσουν στρατηγικό πλεονέκτημα. Οι υψηλοί στόχοι απαιτούν θυσίες. Αντίστοιχης βαρύτητας. Οι απαιτήσεις που συνοδεύουν τη συμμετοχή της Μπεθ σε κορυφαίους αγώνες, έχουν υψηλό τίμημα. Όμως όλα είναι θέμα στόχων και στρατηγικής. Και στα δύσκολα φαίνεται αυτός που τη διαθέτει.

Απλότητα λόγου, ψυχογραφική ικανότητα, ρεαλιστικές περιγραφές και κλιμάκωση της αγωνίας, είναι τα στοιχεία με τα οποία το βιβλίο κερδίζει το ενδιαφέρον του αναγνώστη.

Το βιβλίο γυρίστηκε σε σειρά και προβλήθηκε από το Netflix, σε σκηνοθεσία του Σκοτ Φρανκ, σημειώνοντας μεγάλη επιτυχία. Έπειτα από την προβολή της σειράς, παρατηρήθηκε σκακιστική έκρηξη. Εκτοξεύτηκαν οι αναζητήσεις που αφορούν το σκάκι και αυξήθηκαν πολύ οι φίλοι του συγκεκριμένου παιχνιδιού. Του παιχνιδιού που σχετίζεται με τον υψηλό δείκτη ευφυΐας και στη συγκεκριμένη σειρά –όπως σημειώνει ο Θοδωρής Κουτσογιαννόπουλος στο εκτενές επίμετρο στο τέλος του βιβλίου–, «κατάφερε να αποτυπώσει στην οθόνη τη μαγική ιδιότητα του σκακιού: να φέρει τον θεατή, ως εν δυνάμει παίκτη, αντιμέτωπο με τον εαυτό του και τον καθρέφτη της ψυχής του και των μυστικών δυνάμεών του ώστε ως σύμμαχος και αντίπαλος ταυτόχρονα να κινείται από τετράγωνο σε τετράγωνο, νοερά και ρεαλιστικά, υπολογίζοντας ενδελεχώς τα βήματά του προς τον ουσιαστικό θρόνο, με τα μάτια και το μυαλό στραμμένα σε ένα έπαθλο που είναι μοναδικό και διαφορετικό για τον καθένα».

Αυτοαναφορικότητα

Το βιβλίο περιλαμβάνει πληθώρα αυτοβιογραφικών στοιχείων. Ο συγγραφέας καταφέρνει να μπει βαθιά στον ψυχισμό της Μπεθ, γιατί η Μπεθ Χάρμον είναι το alter ego του. Η Μπεθ υπήρξε τρόφιμος ορφανοτροφείου, εκείνος νοσηλεύτηκε για έναν χρόνο σε παιδιατρικό νοσοκομείο, μακριά από τους γονείς του, εξαιτίας μιας καρδιολογικής πάθησης. Και οι δύο λάμβαναν ειδική φαρμακευτική αγωγή. Και οι δύο απέφευγαν τις κοινωνικές επαφές και ζούσαν απομονωμένοι. Και οι δύο γνώρισαν την απόρριψη και γύρεψαν στο σκάκι μια σανίδα σωτηρίας.

Η αφήγηση γίνεται σε τρίτο πρόσωπο και έχει σταθερή και μόνιμη εστίαση στη Μπεθ. Στο πανέξυπνο κορίτσι που δεν διαθέτει ιδιαίτερες κοινωνικές δεξιότητες και προχωρά προς την ενηλικίωση, επικεντρωμένη μόνο στο σκάκι. Μέσα από αυτό αναζητά μια θέση στην κοινωνία και στη ζωή, ένα σημείο σύνδεσης με τους ανθρώπους. Απλότητα λόγου, ψυχογραφική ικανότητα, ρεαλιστικές περιγραφές και κλιμάκωση της αγωνίας, είναι τα στοιχεία με τα οποία το βιβλίο κερδίζει το ενδιαφέρον του αναγνώστη. Όσοι αγαπούν το σκάκι, το συγκεκριμένο βιβλίο θα το λατρέψουν. Εκείνοι που δεν έχουν καμιά επαφή με το συγκεκριμένο παιχνίδι, ίσως κουραστούν λίγο στην ανάγνωση των σελίδων όπου περιγράφονται οι παρτίδες της Μπεθ και οι κινήσεις των δύο αντιπάλων. Το πιθανότερο όμως είναι ότι πολλοί θα παρακινηθούν να γνωρίσουν το ζατρίκιον και να εξασκήσουν τις στρατηγικές τους ικανότητες.

* Η ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΜΟΥΚΟΥΛΗ είναι εκπαιδευτικός.

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Τον προηγούμενο χρόνο είχαν υπάρξει κάποιες φορές που είχε ξανανιώσει έτσι, με το μυαλό όχι μόνο ζαλισμένο αλλά σχεδόν και τρομοκρατημένο από την απεραντοσύνη του σκακιού. Η Μπεθ έμεινε καθισμένη στην πράσινη πολυθρόνα για ώρες, με την αίσθηση πως θα μπορούσε να πέσει από έναν γκρεμό, πως έτσι καθισμένη μπροστά στη σκακιέρα που είχε αγοράσει από το Πέρσελ στο Κεντάκι βρισκόταν στην πραγματικότητα μετέωρη πάνω από μια άβυσσο, και πως το μόνο που τη συγκρατούσε ήταν αυτά τα αλλόκοτα πνευματικά εφόδια που την είχαν καταστήσει κατάλληλη για τούτο το κομψό και θανάσιμο παιχνίδι. Πάνω στη σκακιέρα υπήρχε παντού κίνδυνος. Δεν μπορούσες να χαλαρώσεις ούτε στιγμή».