Άουσβιτς: η φωνή των Εβραίων, τύψεις των Γερμανών

Η φωνή των Εβραίων, που επέζησαν από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, ή των απογόνων των εξοντωμένων σ’ αυτά, έχει ακουστεί πολλές φορές, σε μαρτυρίες, άρθρα, βιβλία κ.λπ. Ωστόσο, κάθε πλευρά αυτού του πανανθρώπινου δράματος προσθέτει τη δική της πινελιά στο φρικιαστικό παζλ και ολοκληρώνει την εικόνα, μα πρώτιστα θυμίζει και μνημονεύει. Από την άλλη, η φωνή των Γερμανών των πρώτων δεκαετιών μετά τον πόλεμο συνδυάζει μνήμη και λήθη, ντροπή και εξιλέωση, ταπείνωση και διάθεση για να κοιτάξουν μόνο μπροστά.

«Στις 8 Μαρτίου του 1944, τρεις χιλιάδες επτακόσιοι ενενήντα δύο κρατούμενοι από το οικογενειακό στρατόπεδο BIIb δολοφονήθηκαν στους θαλάμους αερίων και αποτεφρώθηκαν στο κρεματόριο ΙΙΙ του Άουσβιτς-Μπίρκεναου». Και θα ήταν 3.793, αν ο Φρέντι Χιρς, επικεφαλής του Μπλοκ 31, δεν είχε αυτοκτονήσει λίγες ώρες προηγουμένως.

Ο πεζογράφος στηρίχτηκε στην ιστορία της επιζήσασας Ντίτα Κράους, που είχε αναλάβει να φυλάει και να διαχειρίζεται τα οκτώ παράνομα βιβλία των φυλακισμένων, και με κέντρο αυτήν μυθιστορηματοποιεί την ιστορία της και την Ιστορία, μετατρέποντας τα πραγματικά πρόσωπα σε μυθοπλαστικούς χαρακτήρες και επινοώντας άλλα. 

Αυτή η αληθινή ιστορία, η οποία αποδίδει τη φρίκη των ναζιστικών στρατοπέδων, είναι ο καμβάς του Ισπανού δημοσιογράφου και συγγραφέα Antonio G. Iturbe. Ο πεζογράφος στηρίχτηκε στην ιστορία της επιζήσασας Ντίτα Κράους, που είχε αναλάβει να φυλάει και να διαχειρίζεται τα οκτώ παράνομα βιβλία των φυλακισμένων, και με κέντρο αυτήν μυθιστορηματοποιεί την ιστορία της και την Ιστορία, μετατρέποντας τα πραγματικά πρόσωπα σε μυθοπλαστικούς χαρακτήρες και επινοώντας άλλα.

Κέντρο, λοιπόν, της υπόθεσης είναι η Ντίτα Αντλέροβα (στο κείμενο), αλλά πρωταγωνιστής είναι ο Φρέντι Χιρς. Εβραίος, γεννημένος στη Γερμανία, αθλητής κ.ά., είχε αναλάβει τα παιδιά ήδη από την πόλη Τερεζίν, η οποία είχε χρησιμοποιηθεί ως γκέτο συγκέντρωσης των Εβραίων της Τσεχοσλοβακίας. Έπειτα, κατάφερε να πείσει τους επικεφαλής του στρατοπέδου, ανάμεσα στους οποίους και ο Δρ. Θάνατος, ο πολύ γνωστός για τα γενετικά του πειράματα Μένγκελε, να δώσουν προνόμια στα μικρά εβραιόπουλα. Έτσι, στο Μπλοκ 31 αυτά απολάμβαναν μια κάπως ανεκτότερη ζωή, προφυλάσσονταν από τις κακουχίες και κρυφά διδάσκονταν, είτε μέσω βιβλίων είτε μέσω των ζωντανών βιβλίων, δηλαδή των δασκάλων τους, βασικές γνώσεις.

O Antonio González Iturbe (γεν. 1967) είναι Ισπανός συγγραφέας και δημοσιογράφος. Διευθύνει το πολιτιστικό περιοδικό Librújula. Είναι συγγραφέας πέντε μυθιστορημάτων και πολλών βιβλίων για παιδιά.

Ο Antonio Iturbe βάζει μέσα στον πίνακα της οδύνης, του κρύου, της πείνας, του επικείμενου θανάτου, της αναξιοπρέπειας και της ταπείνωσης τη μικρή Ντίτα να είναι ατίθαση αλλά και ουσιαστική, καπάτσα αλλά και καχύποπτη. Αποκαλύπτει τον προδότη Τομάσεκ, αμφιβάλλει ακόμα και για τον αποδεκτό από όλους Χιρς, ώσπου ανακαλύπτει το μυστικό του, που δεν αφορά στη ζωή στο στρατόπεδο, φοβάται τον Μένγκελε, αλλά συνάμα ξεφεύγει με τα ταξίδια του νου, τόσο στο παρελθόν της στην Πράγα όσο και στα βιβλία. Το μαγικό βουνό του Τόμας Μαν, Ο καλός στρατιώτης Σβέικ του Γιάροσλαβ Χάσεκ κι ο Κόμης Μοντεχρίστος του Αλέξανδρου Δουμά (πατέρα) γίνονται οχήματα διαφυγής, γίνονται παράθυρα αποστασιοποίησης από τη σκληρή πραγματικότητα.

Η βιβλιοθηκάριος του Άουσβιτς εντάσσεται στο είδος της «λογοτεχνίας στρατοπέδων» κι ακόμα ευρύτερα στην πεζογραφία του εγκλεισμού, όπως υποδεικνύει και η σύνδεσή της με τα μυθιστορήματα που αναφέρονται από την Ντίτα. Σ’ αυτά διασταυρώνονται τα μοτίβα του στρατού, του εγκλεισμού σε σανατόριο ή φυλακή, της θέλησης με κάθε τρόπο για απόδραση κ.ά. Ο Γιάροσλαβ Χάσεκ παρωδεί το στρατοκρατικό πρότυπο, ο Τόμας Μαν σκιαγραφεί την ψυχολογία του έγκλειστου μελλοθάνατου κι ο Αλέξανδρος Δουμάς την απηνή ορμή για φυγή από τη φυλακή και εκδίκηση. Σε όλα αυτά, το βιβλίο, το διάβασμα, η φαντασία, η παιδεία, όπως και στο ελληνικό Κατεβαίνει ο Καμουζάς στους φούρνους (εκδ. Εστία) της Μαριλένας Παπαϊωάννου, λειτουργούν ως αντίβαρο στην κατάθλιψη και τη φρίκη του κελιού.

Ο συγγραφέας με τον χειρισμό της πραγματικότητας κατάφερε όχι μόνο να αναδείξει μυθιστορηματικά την Ιστορία, αλλά και να συγκινήσει τον αναγνώστη.

Ο συγγραφέας με τον χειρισμό της πραγματικότητας κατάφερε όχι μόνο να αναδείξει μυθιστορηματικά την Ιστορία, αλλά και να συγκινήσει τον αναγνώστη. Η αντίθεση θάνατος vs βιβλία, φρίκη vs ιδεαλισμός και εξόντωση μπορεί να μην οδήγησε στην εξέγερση, που μέλη της Αντίστασης οραματίζονταν, αλλά σε ένα σιωπηρό τέλος για τον Χιρς και μια λυτρωτική έξοδο για την Ντίτα.

Η δεύτερη Δίκη του Άουσβιτς

Από την άλλη, είναι αξιοσημείωτο να δούμε πώς αντιμετώπισε η ίδια η Γερμανία τις ευθύνες της για τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και το Ολοκαύτωμα των Εβραίων, των κομμουνιστών, των Τσιγγάνων κ.λπ. Σε πρώτη φάση επιχείρησε να αποναζιστοποιηθεί και να καταδικάσει τους άμεσους υπεύθυνους με δύο μεγάλες δίκες: «Η πρώτη Δίκη του Άουσβιτς» έλαβε χώρα στην Πολωνία το 1947, όπου κατηγορούμενοι ήταν υψηλόβαθμα στελέχη του στρατοπέδου, όπως ο Arthur Liebehenschel, ένας από τους διοικητές του, η Maria Mandl, επικεφαλής των γυναικείων τμημάτων, κι ο γιατρός των SS Johann Paul Kremer. «Η δεύτερη Δίκη του Άουσβιτς» περιελάμβανε μια σειρά δικών (1963 μέχρι 1965) με κατηγορούμενους μεσαίους ή χαμηλόβαθμους αξιωματούχους, οι οποίοι είχαν ανάμιξη σε εγκληματικές ενέργειες στο ίδιο στρατόπεδο συγκέντρωσης.

Από εκεί και πέρα, πώς αντιμετώπισαν το παρελθόν τους οι υπόλοιποι που στήριξαν με τον έναν ή τον άλλο τρόπο τις ναζιστικές πολιτικές; Η αλήθεια είναι ότι η γερμανική κοινωνία προσπάθησε να γυρίσει σελίδα, να ανορθώσει την οικονομία της, να αποκαταστήσει τις κοινωνικές της συντεταγμένες και να ξεχάσει, σκόπιμα, όσα είχαν γίνει. Όμως η επόμενη γενιά, τα παιδιά των συμμετεχόντων και συνενόχων στα εγκλήματα του 1933-1945, οι άνθρωποι δηλαδή που κουβαλούν τη μετα-ενοχή ενός ολόκληρου έθνους, βρίσκονται σε τραγική θέση, καθώς είτε πρέπει να συνεχίσουν τη σιωπή και τη λήθη ή να μάθουν την αλήθεια και να μισήσουν τους προγόνους τους.

Η επόμενη γενιά, τα παιδιά των συμμετεχόντων και συνενόχων στα εγκλήματα του 1933-1945, οι άνθρωποι δηλαδή που κουβαλούν τη μετα-ενοχή ενός ολόκληρου έθνους, βρίσκονται σε τραγική θέση, καθώς είτε πρέπει να συνεχίσουν τη σιωπή και τη λήθη ή να μάθουν την αλήθεια και να μισήσουν τους προγόνους τους.

H Annette Hess, που γεννήθηκε το 1967, ανήκει στην επόμενη γενιά, στη γενιά των εγγονών ας πούμε, που έχει αποστασιοποιηθεί από όλα αυτά, κι έτσι μπορεί να ανοίξει τους φακέλους των γερμανικών ευθυνών από την πλευρά των απογόνων. Το ξανακοίταγμα της ιστορίας φέρνει τρομερές αποκαλύψεις και οδηγεί τους επιγόνους στο ακούσιο άγος μιας κληρονομημένης ενοχής.

Η ΑΝΕΤ ΧΕΣ μεγάλωσε στο Ανόβερο και σήμερα ζει στην Κάτω Σαξονία. Σπούδασε ζωγραφική και εσωτερική διακόσμηση και αργότερα τεχνική σεναρίου. Δούλεψε ως δημοσιογράφος και βοηθός σκηνοθέτη, προτού αρχίσει την επιτυχημένη καριέρα της ως σεναριογράφος. Έχει αποσπάσει πολλά βραβεία, όπως το Grimme, το Βραβείο της Φρανκφούρτης και το Βραβείο της Γερμανικής Τηλεόρασης. Η Διερμηνέας είναι το πρώτο της μυθιστόρημα.

Η πρωταγωνίστρια Εύα Μπρουνς κινείται ανάμεσα στην οικογενειακή ταβέρνα που λειτουργεί ο πατέρας της και στον μέλλοντα συντηρητικό αρραβωνιαστικό της, ώσπου αναλαμβάνει τον ρόλο της διερμηνέως στη δεύτερη Δίκη του Άουσβιτς το 1963. Ανήκει στη γενιά που ξέρει λίγα για το Ολοκαύτωμα, καθώς μεγαλώνει στην ανερχόμενη Γερμανία η οποία σκεπάζει στη λήθη το βεβαρημένο παρελθόν και προσπαθεί να ανορθωθεί οικονομικά. Στη δίκη όμως η πρωταγωνίστρια ανακαλύπτει με φρίκη όλα όσα έγιναν και τα κατέθεσαν Πολωνοεβραίοι επιζώντες, αλλά και τα θυμάται μέσω των παιδικών ζωγραφιών τις οποίες είχε κάνει μικρή η ίδια, σχέδια με ψηλά κτήρια και μαύρους καπνούς από τις τεράστιες καμινάδες τους.

Το θέμα του βιβλίου είναι πόσο συν-ένοχοι είναι όσοι βλέπουν ή οσμίζονται (κυριολεκτικά) τα εγκλήματα και σιωπούν. Ο πατέρας της πρωταγωνίστριας ήταν μάγειρας στο Άουσβιτς και συνεπώς δεν ήταν ένας από τους εκτελεστές, αλλά ούτε κι από τους λίγους αντιφρονούντες. Ήξερε κι ανεχόταν, ήξερε αλλά δεν μπορούσε να αντιδράσει, δεν ήταν βασανιστής αλλά ούτε και εναντιώθηκε στο καθεστώς. Αν ήταν άμεσα συμμέτοχος, η καταδίκη του από την κόρη του αλλά και τον αναγνώστη θα ήταν εύκολη. Η Annette Hess όμως ξεπερνά αυτόν τον σκόπελο, καθώς τον βάζει να έχει μεν ευθύνη, όχι όμως καθοριστική, δεν δικάστηκε επίσημα και δεν τιμωρήθηκε, όπως άλλοι, αλλά στη συνείδηση της νεότερης γενιάς είναι συνένοχος, έστω και σε μικρότερο βαθμό. Η παράλληλη ιστορία με τον συντηρητικό σύντροφο της Εύας και αυτή της αδελφής της, που ως νοσοκόμα παραβιάζει για ιδιοτελείς λόγους τον όρκο του Ιπποκράτη, δείχνουν ότι σε κάθε ατασθαλία υπάρχουν γύρω μας άτομα πρόσφορα να την συγκαλύψουν κι ότι το παρόν και το μέλλον κονταροχτυπιούνται με το παρελθόν, με άδηλο τέλος.

Ήξερε κι ανεχόταν, ήξερε αλλά δεν μπορούσε να αντιδράσει, δεν ήταν βασανιστής αλλά ούτε και εναντιώθηκε στο καθεστώς. Αν ήταν άμεσα συμμέτοχος, η καταδίκη του από την κόρη του αλλά και τον αναγνώστη θα ήταν εύκολη.

Τελικά, η ενοχή κληροδοτείται; Είναι συνυπεύθυνοι όσοι σιώπησαν αλλά και οι απόγονοί τους; Είναι τα έθνη δέσμια της ένδοξης ή της ντροπιαστικής ιστορίας τους ή μπορούν να ξεφύγουν από αυτήν; Τελικά η ιστορία μπορεί να γίνει τραγωδία όταν οι αποφάσεις του παρελθόντος βαραίνουν ακούσια τους παρόντες, και το Άουσβιτς, αυτή η ντροπή της ανθρωπότητας, δεν φύτρωσε από το πουθενά, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το στίγμα του πρέπει να βαραίνει ες αεί τις επόμενες γενιές (βλέπε τον ίδιο προβληματισμό και στο Μπερλίν της Άντζης Σαλταμπάση).

Δυο βιβλία για το Άουσβιτς, από έναν Ισπανό και μια Γερμανίδα, δυο οπτικές γωνίες, από μια Εβραία και μια Γερμανίδα, δυο τρόποι να σκύψουμε πάνω από τη θηριωδία και να ξανασκεφτούμε την ενοχή των ναζιστών και δη την ενοχή όλου του κόσμου.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου. Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Πυθαγόρας» (Καστανιώτης 2020).

Η βιβλιοθηκάριος του Άουσβιτς
Antonio G. Iturbe
Μτφρ. Αγγελική Βασιλάκου
Κλειδάριθμος 2020
Σελ. 528, τιμή εκδότη €17,70

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ANTONIO G. ITURBO 

Η διερμηνέας
Annette Hess
Μτφρ. Αλεξάνδρα Παύλου
Ψυχογιός 2020
Σελ. 352, τιμή εκδότη €16,60