«Ο Κύκλος», του Στέφανου Τραχανά (κριτική) – Η επιστήμη χειραφετεί, ο σχετικισμός υποδουλώνει

Όλο και περισσότερο πληθαίνουν οι φωνές που πλέον δεν αρνούνται μόνο τη δημοκρατία, αλλά και την επιστήμη. Ή μήπως είναι το ίδιο; Ο Στέφανος Τραχανάς, πανεπιστημιακός δάσκαλος κβαντικής φυσικής και ψυχή των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης, ενός εκδοτικού αφιερωμένου στην επιστήμη, ισχυρίζεται πως η επιστήμη δεν μπορεί ν’ αναπτυχθεί σε αντιδημοκρατικά περιβάλλοντα. Επομένως οι φωνές που αμφισβητούν την επιστήμη, αναπόφευκτα αμφισβητούν και τη δημοκρατία, αλλά και οι φωνές που αμφισβητούν τη δημοκρατία, δεν ανέχονται την επιστήμη που την ενισχύει.

Ο αντιδιαφωτισμός και ο πολιτισμικός σχετικισμός των Σπένγκλερ και Χάιντεγκερ –ο Τραχανάς χαρακτηρίζει αναμφισβήτητο ναζί τον δεύτερο– είναι δύο από αυτές τις φωνές. Αυτές οι φωνές υποστηρίζουν πως η θεωρία της δημιουργίας ή του ευφυούς σχεδιασμού έχει την ίδια αξία και είναι εξίσου αληθής με τη θεωρία της εξέλιξης των ειδών. Ή και ακόμη πώς η άποψη που θέλει τον ήλιο να γυρίζει γύρω από τη γη είναι ίσης αξίας με αυτή που θέλει τη γη να κινείται γύρω από τον ήλιο. Και επίσης όλες αυτές οι «θεωρίες» μπορούν να διδάσκονται στα σχολεία εξίσου με τις επιστημονικές θεωρίες ή και πολλές φορές να διδάσκονται χωρίς τις επιστημονικές θεωρίες.

Ο Κύκλος της Βιέννης

Ο Κύκλος της Βιέννης που απεικονίζεται στο εξώφυλλο ήταν μια ομάδα επιστημόνων κατά τον Μεσοπόλεμο, μια κατά τον Τόμας Κουν επιστημονική κοινότητα, η οποία προώθησε τις εφαρμοσμένες επιστήμες στηριγμένη στον εμπειρικό λογισμό. Στην ίδρυση αυτής της ομάδας πρωταγωνιστικό ρόλο είχε ο Μόριτς Σλικ (Moritz Schlick, 1882-1936), ενώ στον αρχικό πυρήνα του «Κύκλου της Βιέννης» συμμετείχαν οι Waismann, Neurath, Hahn και Carnap. Το μαύρο φόντο μέσα στο οποίο βρίσκεται αυτός ο φωτεινός Κύκλος συμβολίζει το ναζιστικό σκοτάδι που τον τύλιξε από παντού. Ο Κύκλος και η κοινωνιολογική πλευρά του έργου του Κουν αποτελούν το νήμα της Αριάδνης που ακολουθεί ο συγγραφέας σ’ αυτό το βιβλίο του για να καταδείξει τις απειλές κατά της δημοκρατίας και της επιστήμης σε ανήσυχους καιρούς, όπως οι δικοί μας.

Αυτός ο νέος ανορθολογισμός σήμερα εμφανίζεται ως μια μεταμοντέρνα συνθήκη και σχετικισμός, σύμφωνα με τα οποία στον κόσμο και στη φύση δεν υπάρχουν αλήθειες. Η επιστήμη δεν ασχολείται με τη μελέτη της αντικειμενικής υπόστασης της λειτουργίας της φύσης. Όλα είναι ζητήματα άποψης και όχι γνώσης.

Αλλά οι ανακαλύψεις των κβάντα και της κβαντομηχανικής από μια ομάδα νέων, πολύ νέων επιστημόνων που ήρθαν να κλονίσουν τις βεβαιότητες της κλασικής φυσικής, ακόμη και αυτού του Αϊνστάιν που υποστήριζε πως ο θεός δεν παίζει ζάρια, αποτελούν τον κορμό γύρω από τον οποίο ο συγγραφέας στήνει το σκηνικό της αντίστασης της επιστήμης απέναντι σε κάθε είδους παλιό και νέο ανορθολογισμό. Αυτός ο νέος ανορθολογισμός σήμερα εμφανίζεται ως μεταμοντέρνα συνθήκη και σχετικισμός, σύμφωνα με τα οποία στον κόσμο και στη φύση δεν υπάρχουν αλήθειες. Η επιστήμη δεν ασχολείται με τη μελέτη της αντικειμενικής υπόστασης της λειτουργίας της φύσης. Όλα είναι ζητήματα άποψης και όχι γνώσης. Έτσι, τόσο η αριστοτελική θεωρία πως η ταχύτητα της πτώσης των σωμάτων εξαρτάται από το βάρος τους, αν και διαψευσμένη ήδη προ πολλού, θεωρείται το ίδιο αληθής με τη θεωρία της βαρύτητας του Νεύτωνα, σύμφωνα με την οποία κάθε σώμα στη φύση έλκει ένα άλλο με μια δύναμη ανάλογη του γινομένου των μαζών τους και αντιστρόφως ανάλογη του τετραγώνου της απόστασης του κέντρου μάζας τους. Ο Νεύτωνας ανέτρεψε τον Αριστοτέλη, για να έρθει η σχετικότητα του Αϊνστάιν για να ανατρέψει τον Νεύτωνα και τα νιάνιαρα των κβάντα ν’ ανατρέψουν τον Αϊνστάιν. Συνεχίζεται…

Η επανάσταση των κβάντα

Μια μεγάλη επανάσταση, η επανάσταση της ανακάλυψης των κβάντα, που υπερβαίνοντας την κλασική φυσική την ενίσχυσε με την παράμετρο της πιθανοκρατίας, χρησιμοποιήθηκε από αυτούς που αμφισβητούν πως η επιστήμη ανακαλύπτει, στη βάση των πειραμάτων, νόμους που υπάρχουν στο σώμα της φύσης, για να αμφισβητηθεί η φύση της ίδιας της επιστήμης. Η θεωρία των κβάντα όμως με την αρχή της αβεβαιότητας δεν αμφισβητούσε τη βεβαιότητα πως η φύση είναι πραγματική. Τ’ αντίθετο συνέβη. Με βάση την προϋπόθεση της πραγματικής ύπαρξης του έξω κόσμου η αρχή της κβαντικής αβεβαιότητας γίνεται το κατ’ εξοχήν θεμέλιο πάνω στο οποίο είναι χτισμένος ο κόσμος μας, ακόμα και τ’ ό,τι εμείς βρισκόμαστε εδώ. Οι κβαντικές πιθανότητες τελικά δεν είναι αποτέλεσμα ατελούς γνώσης ή της ανυπαρξίας του πραγματικού κόσμου. Τ’ ό,τι η γάτα του Σρέντιγκερ μπορεί να είναι ταυτοχρόνως ζωντανή και νεκρή, δεν είναι αποτέλεσμα ατελούς γνώσης. Απλώς αποδεικνύει πως ο θεός ή πιο σωστά η φύση όντως παίζει ζάρια με τον κόσμο.

Στην αρχή του βιβλίου ο συγγραφέας καταγράφει όλους τους επιστήμονες και το έργο τους γύρω από την εξέλιξη της κβαντικής επανάστασης, από τις αρχές του 1900 και τον Μαξ Πλανκ, στον Έρνεστ Ράδεφορντ, στον Νιλς Μπορ, τον Λουί ντε Μπρολί μέχρι το 1925 και τον Βέρνερ Χάιζενμπεργκ, το 1926 και τον Έρβιν Σρέντιγκερ μέχρι ξανά τον Χάιζενμπεργκ και την ανακάλυψή του της αρχής της αβεβαιότητας έως το Συνέδριο της Κοπεγχάγης το 1927, όπου έγινε αποδεκτή μετά από έντονες συζητήσεις και διαφωνίες, κυρίως με τον Αϊνστάιν, η θέση των Μπορ – Χάιζενμπεργκ πως οι κβαντομηχανικές πιθανότητες είναι θεμελιώδεις και δεν οφείλονται σε ατελή γνώση. «Η φύση στον μικρόκοσμο είναι εγγενώς πιθανοκρατούμενη. Αντίθετα με ό,τι πίστευε ο Αϊνστάιν –και όπως αποδείχθηκε πειραματικά πολύ αργότερα–, ο θεός παίζει ζάρια με τον κόσμο» (σ.45).

Εκείνο που αξίζει εδώ να κρατήσουμε είναι η θέση του συγγραφέα πως μια φυσική θεωρία είναι λανθασμένη, όχι όταν αυτή πιθανοκρατείται, όπως η θεωρία των κβάντα, πράγμα που σημαίνει πως όταν κάνουμε ένα πείραμα απ’ όλα τα πιθανά αποτελέσματα μόνο ένα επιβεβαιώνεται και τ’ άλλα απορρίπτονται, αλλά όταν αυτή αποφεύγει να κάνει απολύτως σαφείς και δεσμευτικές προβλέψεις, οι οποίες ή έστω μερικές εξ αυτών να είναι διαψεύσιμες. Οι πωλητές κηραλοιφής, οι διάφοροι γκουρού της εξ αποστάσεως ιατρικής, οι θιασώτες του ανατολίτικου μυστικισμού, οι αρνητές της «δυτικής επιστήμης» αλλά και οι αρνητές των εμβολίων δεν πιστεύουν πως υπάρχει διαψεύσιμη πραγματικότητα.

Εκείνο που αξίζει εδώ να κρατήσουμε είναι η θέση του συγγραφέα πως μια φυσική θεωρία είναι λανθασμένη, όχι όταν αυτή πιθανοκρατείται, όπως η θεωρία των κβάντα, πράγμα που σημαίνει πως όταν κάνουμε ένα πείραμα απ’ όλα τα πιθανά αποτελέσματα μόνο ένα επιβεβαιώνεται και τ’ άλλα απορρίπτονται, αλλά όταν αυτή αποφεύγει να κάνει απολύτως σαφείς και δεσμευτικές προβλέψεις, οι οποίες ή έστω μερικές εξ αυτών να είναι διαψεύσιμες.

Ο πολιτισμικός συσχετισμός θεωρεί πως η επιστήμη δεν είναι υποχρεωμένη να κάνει καμία πρόβλεψη, η οποία θα επαληθεύεται ή θα διαψεύδεται. Σύμφωνα με τους μεγάλους εχθρούς της δημοκρατίας και της επιστήμης η τελευταία δεν λογοδοτεί σε καμία εμπειρική πραγματικότητα. Και όταν αυτή η πραγματικότητα τους διαψεύδει, τότε αυτοί ανακαλύπτουν την «εβραϊκή επιστήμη». Αυτή η αντίληψη όμως για την «εβραϊκή επιστήμη» αν και στέρησε τους επιστήμονες από τα μέσα που διέθεταν για ν’ αναπτύξουν την επιστήμη, έσωσε την ανθρωπότητα από τη ναζιστική ατομική βόμβα. Η πανουργία της ιστορίας εδώ έδιωξε τους εβραίους επιστήμονες και την «εβραϊκή επιστήμη» από τη Γερμανία και έσωσε τον κόσμο από το να ζει πάντα μέσα σε μαύρο φόντο.

Ο συγγραφέας επανέρχεται στην πορεία της κβαντικής επανάστασης στο Τρίτο Μέρος του βιβλίου, εδώ όμως αντιθέτως με το Πρώτο Μέρος η παρακολούθηση των εξελίξεων απαιτεί εξειδικευμένες γνώσεις. Προσωπικά θα συνιστούσα πρώτα να διαβαστεί το Τρίτο Μέρος, έστω και με τις μεγάλες δυσκολίες για τον μη ειδικό και μετά όλα τα υπόλοιπα. Γιατί οι ωδίνες της γέννησης της επιστήμης είναι η μεγαλύτερη απόδειξη του μεγαλείου της. Και αυτό το μεγαλείο της επιστήμης διαπραγματεύεται ο συγγραφέας κι όταν καταγράφει την ανάλυση του Τόμας Κουν για την ιδιαιτερότητα της επιστημονικής κοινότητας, η οποία πολλές φορές αγωνίζεται μόνη της κατά ολόκληρης της κοινωνίας, αλλά και όταν καταθέτει την οξύτατη κριτική ενός γλωσσολόγου και κοινωνικού επιστήμονα όπως ο Νόαμ Τσόμσκι και ενός νομπελίστα φυσικού όπως ο Στήβεν Γουάινμπεργκ, ο οποίος κι αυτός όπως ο Τσόμσκι, υποβάλλει σε δριμύτατη κριτική τον σχετικισμό και την κοινωνική κατασκευασιοκρατία, η οποία διατείνεται πως τα κουάρκ και η επιστήμη είναι κοινωνικές κατασκευές. Τότε γιατί να μην είναι και το Έβερεστ μια κοινωνική κατασκευή; Ή το λιοντάρι για την κατασπαραζόμενη ζέβρα, θα πρόσθετα.

Ο Στέφανος Τραχανάς διδάσκει, µεταξύ άλλων, κβαντική φυσική και διαφορικές εξισώσεις στο τµήµα Φυσικής του Πανεπιστηµίου Κρήτης από το 1983 έως σήµερα. Από το 1986 και µετά είναι µέλος του επιστηµονικού προσωπικού του Ιδρύµατος Τεχνολογίας και Έρευνας, και η διδασκαλία του στο τµήµα Φυσικής προσφέρεται δωρεάν. Είναι συγγραφέας έντεκα πανεπιστηµιακών συγγραµµάτων στα παραπάνω πεδία, καθώς και των βιβλίων Το φάντασµα της όπερας: Η επιστήµη στον πολιτισµό µας και Το αµάρτηµα της Εύας: Φυσική κάτω από τ’ άστρα και δηµιουργική µάθηση, τα οποία απευθύνονται στο ευρύτερο κοινό. Το βιβλίο του An Introduction to Quantum Physics κυκλοφόρησε πρόσφατα από τον εκδοτικό οίκο Wiley. Το 2003 ανακηρύχθηκε σε επίτιµο διδάκτορα του Πανεπιστηµίου Κρήτης, ενώ το 2012 του απονεµήθηκε το Εθνικό Βραβείο Εξαίρετης Πανεπιστηµιακής ∆ιδασκαλίας εις µνήµην Ξανθόπουλου – Πνευµατικού. Για το σύνολο της προσφοράς του τιµήθηκε το 2015 µε τον Ανώτερο Ταξιάρχη του Φοίνικα της Ελληνικής ∆ηµοκρατίας. Το 2022, το τµήµα Φυσικής του Πανεπιστηµίου Κρήτης έδωσε το όνοµά του σε ένα από τα αµφιθέατρά του, και το 2023 ο ∆ήµος Ηρακλείου τού απένειµε το Βραβείο Ηθικής Τάξεως της πόλης. Ως ιδρυτικό µέλος και διευθυντής των Πανεπιστηµιακών Εκδόσεων Κρήτης (ΠΕΚ) του Ιδρύµατος Τεχνολογίας και Έρευνας µέχρι το 2013, είχε τη βασική ευθύνη για τη δηµιουργία του πρώτου πανεπιστηµιακού εκδοτικού οίκου της χώρας. Τα τελευταία χρόνια, το ενδιαφέρον του στράφηκε στα ανοικτά διαδικτυακά µαθήµατα και τους νέους δρόµους που αυτά ανοίγουν για την εξίσωση των ευκαιριών στην ποιοτική εκπαίδευση. Πιστεύοντας ότι η χώρα µας δεν µπορεί να µείνει έξω από τις επαναστατικές αλλαγές που συντελούνται αλλού σε αυτό το θέµα, πήρε την πρωτοβουλία για την ίδρυση του Κέντρου Ανοικτών ∆ιαδικτυακών Μαθηµάτων Mathesis –ενός αυτόνοµου και αυτοχρηµατοδοτούµενου τµήµατος των ΠΕΚ– στο οποίο και προσφέρει εθελοντικά την εργασία του τόσο ως διευθυντής του όσο και ως δάσκαλος ή συγγραφέας. Η επιτυχία του «πειράµατος» είναι το προσωπικό του στοίχηµα για τα επόµενα χρόνια.

Οι απαντήσεις της δημοκρατίας και της επιστήμης

Η απάντηση της δημοκρατίας και της επιστήμης σ’ όλο αυτό τον μαύρο ζόφο της κοινωνικής κατασκευασιοκρατίας είναι η επιστροφή στο πρόγραμμα του Διαφωτισμού, επειδή μόνο αυτός θέτει στο κέντρο του τον ορθό λόγο και την προτεραιότητα των γεγονότων αποκλείοντας τις υπερβατικές αλήθειες και τη μαγική σκέψη. Ένα πολυσύνθετο βιβλίο, το οποίο ίσως σε κάποια σημεία κουράζει τον μη ειδικό αναγνώστη και σε κάποια άλλα δημιουργεί την εντύπωση μιας μη αναγκαίας επανάληψης ειπωμένων ήδη πραγμάτων, αλλά σε τελική ανάλυση ένα βιβλίο που και μάς μαθαίνει τι είναι επιστήμη και πως αυτή έχει τη δημοκρατία ως προϋπόθεση για την ανάπτυξή της, αλλά και μάς κάνει να αγαπήσουμε τόσο την επιστήμη όσο και τη δημοκρατία.

Δεν πρέπει όμως σε καμία περίπτωση να ξεχνάμε πως η επιστήμη δεν είναι μόνο η γνώση της φύσης, αλλά όπως ισχυρίζεται ο Τσόμσκι και εργαλείο για την απελευθέρωση των καταπιεσμένων.

Γιατί εδώ ξαναθυμόμαστε πως η επιστήμη μας «ανθρωποποιεί» και μας «ξεζωοποιεί» όπως έγραφε ο Καστοριάδης. Αλλά για να γίνουν όλα αυτά, ο επιστημονικός λόγος πρέπει να τηρεί δυο προϋποθέσεις: Εμπειρική τεκμηρίωση και σαφήνεια του λόγου. Χωρίς αυτά η επιστήμη παραδίδεται στους αρνητές της, οι οποίοι πολλές φορές όπως δείχνει ο συγγραφέας είναι και οι ίδιοι επιστήμονες. Συμβαίνουν και αυτά: επιστήμονες και όχι μόνο τηλεπερσόνες να αμφισβητούν την επιστήμη. Δεν πρέπει όμως σε καμία περίπτωση να ξεχνάμε πως η επιστήμη δεν είναι μόνο η γνώση της φύσης, αλλά όπως ισχυρίζεται ο Τσόμσκι και εργαλείο για την απελευθέρωση των καταπιεσμένων. Εδώ νομίζω θα χρειαζόταν να χαραχθεί και μια διαχωριστική γραμμή μεταξύ των λίγων εκείνων που διαδίδουν τον πολιτισμικό μεταμοντέρνο σχετικισμό και των πολλών άλλων που τους πιστεύουν. Διαφορετικά η υπεράσπιση της επιστήμης κινδυνεύει να μοιάζει με μια ελιτίστικη άσκηση πάλι λίγων έναντι των πολλών. 

ΥΓ. Αυτό το κείμενο γράφηκε μια ημέρα όπου στην τηλεόραση έπαιζε ένα τρέιλερ, στο οποίο ο πρωταγωνιστής διατεινόταν πως «η κυβέρνηση των ΗΠΑ σχεδιάζει τον θάνατο πολλών πολιτών της». Όλα έχουν μια εξήγηση.

^＊Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΙΑΚΑΝΤΑΡΗΣ είναι συγγραφέας και δρ. Κοινωνιολογίας. Το νέο του βιβλίο «Τι δημοκρατίες θα υπάρχουν το 2050; - Μεταδημοκρατία, μεταπολιτική, μετακόμματα» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια.

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Η Δημοκρατία –το ξαναείπαμε κάποια στιγμή, αγαπητές αναγνώστριες και αγαπητοί αναγνώστες– είναι ένα τραγικό πολίτευμα. Και το κατάλαβαν πρώτοι απ’ όλους εκείνοι που το εφηύραν. Κατάλαβαν ότι καμία μέθοδος και κανένα κοινωνικό συμβόλαιο δεν θα μας απαλλάξει ποτέ από την ευθύνη και τις συνέπειες της ελευθερίας μας. Της ελευθερίας να κάνουμε από τις πιο σώφρονες έως τις πιο καταστροφικές επιλογές. Και η δημοκρατική διαδικασία, όπως την περιγράψαμε πριν –όχι για πρώτη φορά–, είναι ό,τι καλύτερο έχουμε επινοήσει μέχρι σήμερα για να μειώσουμε τις πιθανότητες «ατυχήματος». Όμως το να τις μηδενίσουμε είναι ένας στόχος πέρα από το ανθρώπινο μέτρο! Η κατολίσθηση στην άβυσσο θα είναι πάντα ένα ανοιχτό ενδεχόμενο. Και όσο πιο συχνά το θυμόμαστε αυτό, τόσο η πιθανότητα να το αποφύγουμε θα γίνεται λίγο μεγαλύτερη. Ο παράδεισος δεν είναι επιλογή, αλλά η αποφυγή της κόλασης είναι» (σ. 263).