Στο χωνευτήρι της Σαλονίκης

«Ρετούς» είναι μία λέξη με την οποία είναι εξοικειωμένοι όσοι ασχολούνται με τη φωτογραφία: είναι η διόρθωση μικρών ατελειών με το χέρι προκειμένου να εμφανίζεται πεντακάθαρο και πιο γοητευτικό το αποτέλεσμα. Γύρω από τη φωτογραφική τέχνη και το αποτύπωμά της στον 20ό και στον 21ο αιώνα περιστρέφεται το καινούργιο βιβλίο της Λένας Καλαϊτζή-Οφλίδη και του Σίμου Οφλίδη, με τίτλο Ρετούς.

Από το βιβλίο παρελαύνουν όλα τα ιστορικά γεγονότα που σημάδεψαν τη συμπρωτεύουσα και την Ελλάδα εν γένει: Κατοχή, Εμφύλιος, οι δολοφονίες του Πολκ, του Λαμπράκη, του Παγκρατίδη, τα πρώτα μετεμφυλιακά χρόνια, τα ξερονήσια, η μετανάστευση στη Γερμανία, η Χούντα, η μεταπολίτευση, το περιβόητο μιλένιουμ και η απατηλή υπόσχεση της ευτυχίας.

Η αφήγηση του μυθιστορήματος κινείται σε δύο άξονες: ο ένας στο παρελθόν και ο άλλος στο παρόν. Η παρελθοντική αφήγηση ξεκινάει από το χωριό Ζαράκοβο το 1934· παρακολουθούμε την πρόσμειξη των ντόπιων με τους πρόσφυγες, το ανακάτεμα της ποντιακής διαλέκτου με το χαρακτηριστικό σλαβομακεδονικό γλωσσικό ιδίωμα. Οι πρωταγωνιστές μας είναι δύο δίδυμα αδέλφια, ο Αλέκος κι ο Παναγής, που αναγκάζονται να αφήσουν τη γενέτειρά τους για τη Θεσσαλονίκη, προκειμένου να επιβιώσουν στα δύσκολα εμφυλιακά χρόνια. Στην πόλη τα δύο αδέρφια εργάζονται σε ένα ανήλιαγο πασουμάδικο για πολλές ώρες κάθε μέρα, μέχρι που ένας φωτογράφος τούς βλέπει έξω απ’ το μαγαζί να χαζεύουν τη βιτρίνα του· από εκεί κι έπειτα η ζωή τους αλλάζει με ραγδαίο τρόπο: μαθαίνουν τη δουλειά του φωτογράφου κι ύστερα από πέντε χρόνια ανοίγουν το δικό τους φωτογραφείο, το «Φώτο Μιστράλ». Στις δεκαετίες που ακολουθούν, οι ζωές τους αλλάζουν, εξελίσσονται: παντρεύονται, κάνουν παιδιά, βλέπουν το φωτογραφείο να παρακμάζει, απόλυτα παραδομένο στις αλλαγές της κοινωνίας. Μαζί τους γνωρίζουμε και τους ανθρώπους που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στις ζωές τους: ο Αργυριάδης με τις παράλογες απαιτήσεις ενός αφεντικού, βγαλμένου από τις σελίδες του Στάινμπεκ· η Αρμένισσα Ναΐρα με τα εντυπωσιακά αμυγδαλωτά μάτια· η Εσπερία, η Μπίλη, η Κορτέσσα· και φυσικά, ο καλύτερος όλων, ο τσιγγάνος Βασίλαγας με τη συγκινητική ιστορία του μετανάστη πατέρα του.

Στην αφήγηση του παρόντος βρισκόμαστε στο 2013, κι η Ναΐρα, η εγγονή του Αλέκου, χαροπαλεύει σε δημόσιο νοσοκομείο της Θεσσαλονίκης ύστερα από πυροβολισμό που δέχτηκε στο στήθος. Σε αυτό το κομμάτι της αφήγησης η φωτογραφική μηχανή γίνεται όπλο στα χέρια του κυνηγού Αλέκου, που βγαίνει σε αναζήτηση αυτών που πυροβόλησαν την εγγονή του.

Από το βιβλίο παρελαύνουν όλα τα ιστορικά γεγονότα που σημάδεψαν τη συμπρωτεύουσα και την Ελλάδα εν γένει: Κατοχή, Εμφύλιος, οι δολοφονίες του Πολκ, του Λαμπράκη, του Παγκρατίδη, τα πρώτα μετεμφυλιακά χρόνια, τα ξερονήσια, η μετανάστευση στη Γερμανία, η Χούντα, η μεταπολίτευση, το περιβόητο μιλένιουμ και η απατηλή υπόσχεση της ευτυχίας.

Η αφήγηση είναι πρωτοπρόσωπη (οι ζωές των αδερφών εξιστορούνται από τον Αλέκο, τον έναν από τους δίδυμους), ενώ συνολικά θα λέγαμε πως το βιβλίο είναι θεατρικά γραμμένο· έχει την απαραίτητη ζωντάνια που χαρακτηρίζει το «σανίδι». Και δεν κάνουμε λόγο μόνο για τους διαλόγους, αλλά και για την αφήγηση και την περιγραφή: οι ήρωες ζωντανεύουν στα μάτια του αναγνώστη, με το λαϊκό ιδίωμα, το χιούμορ τους. Μεγάλο ενδιαφέρον από άποψη περιεχομένου παρουσιάζει η αισθητική πρόσληψη της φωτογραφίας: πώς μετακινούμαστε από το ασπρόμαυρο στο έγχρωμο κι από εκεί στη γρήγορη, ψηφιακή αποτύπωση με σύντομη διάρκεια ζωής, όσο χρειάζεται για να ανασάνει και να πεθάνει στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αποτυπώνοντας με ενάργεια τη δυστοπική κοινωνία του θεάματος.

Ολοκληρώνοντας την παρουσίαση, καλό θα ήταν να σταθούμε και στο αρνητικό στοιχείο του βιβλίου, που δεν είναι άλλο από το «οικονομικό» μέγεθός του: τα ιστορικά και μυθιστορηματικά γεγονότα με τα οποία καταπιάνεται, μοιάζουν να ασφυκτιούν στις περίπου τριακόσιες σελίδες του μυθιστορήματος, που δεν θα ήταν υπερβολή, εάν υποστηρίζαμε πως το βιβλίο θα μπορούσε να είναι διπλάσιο σε μέγεθος. Ίσως, ακόμη καλύτερα, θα μπορούσε το Ρετούς να αποτελεί μία συλλογή διηγημάτων με ομόκεντρη θεματική-αφήγηση την τέχνη της φωτογραφίας και την πόλη της Θεσσαλονίκης.

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΔΡΟΥΓΑΛΑΣ είναι συγγραφέας.
Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Το τελευταίο τραγούδι του Ντύλαν» (εκδ. Πικραμένος).

Ρετούς

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΣΙΜΟΥ ΟΦΛΙΔΗ

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΛΕΝΑΣ ΚΑΛΑΪΤΖΗ-ΟΦΛΙΔΗ