«Επικράτειες» του Κωνσταντίνου Βλαχογιάννη (κριτική) - Oι ανεξερεύνητοι τόποι του μυαλού και του σώματος

Υπάρχουν επικράτειες που εκτείνονται στα πέρα μέρη. Εκτάσεις που ούτε ο χάρτης μπορεί να αποτυπώσει τη μορφολογία και τις ιδιαίτερότητές τους. Επικράτειες μακρινές, αλλά και οικείες. Τόσο οικείες όσο το σώμα που φέρουμε και δεν ξέρουμε αν μας φέρει.

Αν υπάρχει κάτι που συνενώνει τις ιστορίες που συγκροτούν τις Επικράτειες του Κωνσταντίνου Βλαχογιάννη είναι η σχέση του νου με το σώμα, όπως και η σχέση της δημιουργίας με τον άνθρωπο.

Είναι τόσο σωματοποιημένες όσο και ενορατικές οι προθέσεις του συγγραφέα. Δεν είναι τυχαίο πως όλοι οι ήρωές των ιστοριών του έχουν να κάνουν με το πάσχον σώμα, με εκείνο που χάνει τους χυμούς του ή που έχει απολέσει τη ζωτικότητά του.

Το αντιστάθμισμα σ’ αυτή την απώλεια είναι μια πλούσια πνευματική «ύλη» που τείνει να αντικαταστήσει (και όχι να υποκαταστήσει) την απουσία ρώμης, την κρουστότητα του δέρματος, την οργανική δύναμη των ιστών.

Εσωτερικά τοπία

Οι επικράτειες στις οποίες αναφέρεται ο Κωνσταντίνος Βλαχογιάννης έχουν να κάνουν με τα εσωτερικά τοπία των ηρώων του και κατ’ επέκταση της ανθρώπινης περίπτωσης. Είναι αυτό που μας λέει ο Ελίας Μέτσγκερ, αυτός ο σκοτεινός συγγραφέας που είδε το σώμα του να διαλύεται μέσα και από αυτή τη διάλυση να αναβλύζει η λαμπρότητα του πνεύματός του, «υπάρχουν πολλές και διάφορες επικράτειες».

Όντως, στο βιβλίο συμβολοποιούνται πολλές. Όμως, με κάποιο τρόπο συνενώνονται και όλες. Ίσως επειδή αυτό που προκύπτει από τις σχέσεις που αναπτύσσονται στο βιβλίο (ακόμη κι αυτές που είναι πρόδηλα προβληματικές) είναι η ουσιαστική και πλέρια ανάγκη του ανθρώπου στο ανήκειν, στη συνύπαρξη, στη συμμετοχή σε μια συλλογικότητα που υπερβαίνει τα στενά όρια του εγώ.

Μπορεί ο μυστηριώδης Μέτσγκερ να εισάγεται στην πρώτη ιστορία με τρόπο καταδηλωτικό, καθώς το μόνο έργο που άφησε πίσω του έχει γίνει έμμονη ιδέα στον Χάρη Φαμέλλη, εντούτοις, η παρουσία-απουσία του κυκλοφορεί σε όλες τις σελίδες.

Μπορεί ο μυστηριώδης Μέτσγκερ να εισάγεται στην πρώτη ιστορία με τρόπο καταδηλωτικό, καθώς το μόνο έργο που άφησε πίσω του έχει γίνει έμμονη ιδέα στον Χάρη Φαμέλλη, εντούτοις, η παρουσία-απουσία του κυκλοφορεί σε όλες τις σελίδες.

Αυτός ο άνθρωπος με τη βεβαρημένη υγεία και με την ασθένεια να του έχει παραλύσει το σώμα, εμφανίζεται με μια εσωτερική «πανοπλία» που τον μετατρέπει, εντέλει, σε άφθαρτη οντότητα που κυκλοφορεί εντός του δίχως να επιτρέπει στην εξωτερική πραγματικότητα να διαβρώνει αυτό που είναι στην ουσία.

Ο Κωνσταντίνος Βλαχογιάννης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1975. Σπούδασε Γερμανική Γλώσσα και Φιλολογία στη Φιλοσοφική Σχολή του ΕΚΠΑ. Το 2012 ίδρυσε το Πρότυπο Κέντρο Γερμανικής Γλώσσας Ich liebe Deutsch. Υπό την αιγίδα του δημιουργήθηκαν εννέα χρόνια αργότερα οι εκδόσεις Περικείμενο Βιβλία. Έχει εκδώσει τη μελέτη Το Μαμούθ και ο Αναβάτης (Περικείμενο Βιβλία, 2024). Άλλα του πεζογραφικά έργα είναι τα Είδωλα (εκδ. Περικείμενο), Ξεπλένοντας (εκδ. Τυφλόμυγα) και Άυπνος (εκδ. Τυφλόμυγα)

Η παρουσία του Μέτσγκερ

Ο Βλαχογιάννης θέτει τον Μέτσγκερ στο κέντρο της προσοχής του,] επειδή μέσω αυτού συμβολοποιείται ο δημιουργός, ο άνθρωπος που καλείται να βάλει σε σειρά λέξεις και μέσω αυτής της αλληλουχίας να παραχθεί ένα αποτέλεσμα, μια ιστορία, ένας καταγεγραμμένος λόγος.

Τούτη η ενέργεια είναι εκ των πραγμάτων μοναχική, τελεί εν τη απουσία των πολλών, δεν τους χρειάζεται και δεν τους προσδοκά.

Σε όλες τις ιστορίες έχουμε πρωταγωνιστές που είτε γεννήθηκαν με κάποιο σωματικό ελάττωμα, είτε τους προέκυψε στην πορεία της ζωής τους (όπως στην ιστορία με τίτλο «Το νησί στο χάρτη» που μια γυναίκα πέφτει θύμα σοβαρού δυστυχήματος).

Θα μπορούσε, άραγε, η εσωτερική διεργασία να «αγκαλιαστεί» από ένα ρωμαλέο σώμα; Στην περίπτωση των Επικρατειών όχι. Σε όλες τις ιστορίες έχουμε πρωταγωνιστές που είτε γεννήθηκαν με κάποιο σωματικό ελάττωμα, είτε τους προέκυψε στην πορεία της ζωής τους (όπως στην ιστορία με τίτλο «Το νησί στο χάρτη» όπου μια γυναίκα πέφτει θύμα σοβαρού δυστυχήματος).

Υπάρχει, λοιπόν, μια αιτιώδης συνάφεια που μας βάζει να αναλογιστούμε πως είτε το σώμα θα κυβερνάει το νου είτε ο νους θα κανονορχεί το σώμα. Καίτοι, η υγιής συνύπαρξη αυτών των δύο θα έπρεπε να είναι η ευκταία κατάσταση.

Διακειμενικές αναφορές

Το βιβλίο βρίθει διακειμενικών αναφορών και υπό αυτή την έννοια θα μπορούσε να πει κανείς πως είναι και ένας ύμνος στη λογοτεχνία. Μόνο η ύπαρξη των καθρεφτών και σε όλες τις ιστορίες, φέρνει στο νου τον Μπόρχες.

Ο μεταμοντέρνος τροπισμός της γραφής του Βλαχογιάννη έχει ενδιαφέρον, ειδικά στα σημεία που δεν γίνεται ιδιαιτέρως εγκεφαλικός. Η ευθεία αναφορά του συγγραφέα στον αναγνώστη (στην πληθώρα των υποσημειώσεων) λειτουργεί και ως μια εξωκειμενική συμφωνία ή συνύπαρξη δύο οντοτήτων (βλ. συγγραφέας κι αναγνώστης) που αντιλαμβάνονται ο ένας τον άλλον δίχως απαραίτητα να έχουν γνωριστεί μεταξύ τους.

Έχουμε να κάνουμε με ένα κείμενο που ανοίγει και κλείνει ταυτοχρόνως. Με εξαίρεση τα διαλογικά μέρη (ειδικά στην πρώτη ιστορία που δίνει και τον τόνο του βιβλίου), στα οποία η γλώσσα είναι πιο απλή μέσα στο προφορικό της «ντύμα», όλο το υπόλοιπο κείμενο συλλειτουργεί τη φιλοσοφία με τη λογοτεχνία σε μια ζεύξη που σε πολλά σημεία δημιουργεί σπινθήρες διαύγειας.

 ^＊Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.